Vậy Dhammarūpa - sắc pháp có nghĩa lý như thế nào? chúng ta cùng tìm hiểu!

* Sắc pháp: là pháp có bản thể thật gồm nhiều thành phần vật chất vô tri, hay thể chất vô tri giác hằng tiêu hoại đổi thay, hoặc có đặc tính tính cách thay đổi và hoại diệt. Trong đó, ta phải cảm nhận hoặc có thể thấy, mới nhận hiểu các phần tử vật chất đó rất rất nhỏ, có thể quan sát hoặc cảm nhận được.

Nói theo tính cách khoa học, là hàm chứa cả về vật lý ẩn bên trong phần tử vật chất đó.

Như: một sắc có ít nhất 8 thành phần sắc cộng lại là sắc đất, sắc nước, sắc lửa, sắc gió (địa, thuỷ, hoả, phong), sắc cảnh sắc, sắc cảnh khí, sắc cảnh vị và sắc vật thực (nội).

* Về sự tiêu hoại đổi thay:

“Tâm qua 17, sắc nhào một khi”. Ở đây là nói đến sự tồn tại của một sắc (pháp) được tính nương theo phần tâm (citta) sanh diệt = 17 sát na thì sắc pháp sanh diệt một lần (17 sát na x 3 (sát na tiểu: sanh, trụ, diệt) = 51 sát na tiểu).

Điều cần biết là dòng tâm thức diệt sanh rồi sanh diệt là vô cùng nhanh hay diễn biến cực kỳ mau lẹ. Theo chú giải một khảy núng tay, tâm sanh diệt 1.666.666.666 cái, ta hình dung dù chậm 17 lần so với tâm, nhưng cũng quá đủ để thấy sắc pháp hoại tiêu đổi thay nhanh như thế nào.

Ngoài ra, sắc pháp biến hoại thay đổi do tác động ảnh hưởng bởi: nghiệp (kamma), tâm (citta), quí tiết (utujarūpakalāpa) và vật thực (āhārajarūpakalāpa).

Cách hằng tiêu hoại biến đổi của thành phần vật chất vô tri giác này (sắc pháp) chịu sự chi phối bên trong thân, bên ngoài thân của bốn nhân tố: sắc nghiệp + sắc tâm + sắc quí tiết + sắc vật thực.

Sắc pháp cùng danh pháp là hai yếu tố kết hợp cấu tạo thành sự luân chuyển cho một kiếp sống chúng sanh trong cõi hữu tâm, hữu sắc, hoặc riêng phần sắc pháp thì hiện hữu cả 27 cõi hữu sắc.

Sắc pháp Dhammarūpa, ta phải thẩm nghiệm phân biệt và cảm nhận biết cho thật kỷ, bởi dễ nhận định lệch đi, hay sai lầm giữa chơn đế và tục đế, giữa siêu lý và chế định, vì sắc pháp vừa thực tế vừa vi tế. Sự nhận xét này, ta xem phần chú giải phân định về sắc pháp như sau:

* Một hạt bụi rất nhỏ mà mắt thường (ý nói mắt của ta) có thể nhìn thấy được qua luồng ánh sáng gọi là Ratharina.

* Một ratharina có thể phân ra làm 16 tajjāris

* Một tajjāris lại đem phân ra làm 16 Anu

* Một Anu tiếp tục phân ra làm 16 Paramanu.

Một hạt bụi nhỏ ta nhìn thấy được bao gồm bởi 4096 paramanu.

Tóm tắt:

1 hạt bụi rất nhỏ = 1 ratharinu

Lấy 1 ratharinu phân ra 16 = 1/16 tajjāris

Lấy 1/16 tajjāris phân ra 16 = 1/256 Anu

Lấy 1/256 Anu phân ra 16 = 1/4096 paramanu

Rút gọn

1 ratharinu phân ra 16 = 1/16 tajjāris; phân 16 = 1/256 Anu; phân 16 = 1/4096 paramanu

Theo các nhà khoa học hiện nay thì nguyên tử là phần tử nhỏ nhất của vật chất bất khả phân chia......., còn vào thời Đức Phật trước dương lịch 574 năm, Paramanu là một đơn vị vi tế nhất của vật chất, mà con người không thể tiếp tục phân tách ra được nữa. Nhưng với nhãn quang siêu phàm, Bậc toàn tri nhãn (Samantacakkhu) tức Nhất thế chủng trí (Sabbaññañāna) Đức Phật, Ngài đã nhìn thấy 1 Paramanu được cấu tạo bởi bốn đại hay bốn nguyên chất.

Bốn đại hay bốn nguyên chất đó là:

- Địa đại (sắc đất - Paṭhavī Phatu).

- Thuỷ đại (sắc nước – Apo Phatu)

- Hoả đại (sắc lửa – Tejo Phatu)

- Phong đại (sắc gió – Vājo Phatu)

Đồng thời nương theo bốn sắc đại trên, sinh ra 24 thứ sắc khác nhau gọi là sắc y đại sinh (sắc nương vào tứ đại sinh ra) loại sắc nương theo sinh ra là:

- Sắc thanh triệt có 5 sắc

- Sắc cảnh giới có 4 sắc

- Sắc tính có 2 sắc

- Sắc ý vật có 1 sắc

- Sắc mạng quyền có 1 sắc

- Sắc vật thực có 1 sắc

- Sắc giao giới có 1 sắc

- Sắc biểu tri có 2 sắc

- Sắc kỳ dị có 3 sắc

- Sắc tứ tướng có 4 sắc

Sắc nương sinh (sắc y đại sinh) = 24 sắc

Trước khi tìm hiểu đặc tính và tính năng của các thứ sắc nêu trên, ta cần biết thêm tám tính chất của sắc pháp như sau (hay cách gọi về sắc pháp có 8 ý nghĩa):

1. Pháp hiệp thế (Lokiya): là một trong năm uẩn (sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn), bởi chúng phụ thuộc (nằm trong) năm uẩn.

2. Pháp dục giới (Kāmāvacara): do lấy hết 28 sắc, vì chúng nằm trong phạm vi của cõi dục lạc (cõi dục giới)

3. Pháp vô nhân hay pháp phi nhân (Ahetuva): vì là thành phần vật chất vô tri giác, nên không có nhân tương ưng (tham, sân, si, vô tham, vô sân, vô si).

4. Pháp hữu duyên (sappaccaya): vẫn có, hay bị tác động duyên trợ tạo, tức do nghiệp (kamma), tâm (citta), quí tiết (utu) và vật thực (āhāra) giúp tạo ra.

5. Pháp hữu vi (Sankhāra): sắc pháp bị chi phối bởi bốn nhân trợ tạo kamma, citta, utu và āhāra.

6. Pháp hữu lậu (Sāsava): là đối tượng hay cảnh của dục vọng (tứ lậu: dục lậu tức sở hữu tham, hữu lậu tức tham bất tương ưng sanh cho người sắc giới – vô sắc và người dục giới đắc thiền, tà kiến lậu tức sở hữu tà kiến và vô minh lậu tức sở hữu si).

7. Pháp vô cảnh (Anārammaṇam): ở đây ý nói không tự nhận biết cảnh, mà chỉ làm chỗ nương cho tâm thức biết cảnh, hoặc là gọi pháp phi sở duyên, chỉ làm chỗ dựa cho ý thức biết cảnh.

8. Pháp phi trừ (Appahātabba): khác với danh pháp (cần đoạn trừ phiền não), sắc pháp không thể đoạn diệt các kiết sử như phần danh pháp; tuy nhiên vẫn phải bị luật vô thường chi phối, chỉ khi “Vô dư níp bàn” thì sắc pháp tự diệt mất (không còn sanh diệt).

A. NHÓM SẮC TỨ ĐẠI

1. SẮC ĐỊA ĐẠI HAY ĐỊA GIỚI HOẶC SẮC ĐẤT (PAṬHAVĪ PHATU):

Mahapaṭhavī Phaturūpa dịch là sắc địa đại, hay sắc địa giới, hoặc sắc đất đại hiển.

Bởi sắc này là một trong bốn sắc (đất, nước, lửa, gió) hình thành nên sắc uẩn, tức loại sắc cùng ba sắc kia kết hợp lại tạo ra một khối, một nhóm tương tác lẫn nhau, và cũng là một trong bốn thành phần chánh, nên gọi là đại hay địa đại.

* Sắc Địa Đại có đặc tính như sau:

- Về trạng thái: cứng hoặc mềm

- Về phận sự: là duy trì (tạo vị trí, chỗ dựa cho sắc đồng sinh).

- Về thành tựu: hứng chịu, chứa đựng.

- Về nhân cần thiết: có 3 kia (nước, lửa, gió) cùng tương tác.

Như vậy: sắc đất hay địa đại là bản thể chơn tướng “cứng hoặc mềm” lại làm chỗ chứa đựng các sắc đồng sinh. Nên có pāli chú giải như vầy: Sahapātarūpāni pathanti patiṭṭhahanti etthāti = PAṬHAVĪ sắc nào làm chỗ, thành chỗ để cho các pháp đồng sinh để nhờ đó gọi là đất.

Hoặc: sắc đất là yếu tố nâng đỡ và vật làm nền tảng cho các sắc khác (nói chung là sắc pháp, nói riêng là ba sắc đại còn lại) nương chỗ dể nhờ mà tồn tại. Tức sắc có đặc tính, tính năng thành nơi để, để nhờ của những sắc đồng sinh hoà hợp, đây gọi là đất hay sắc đất.

Tóm lại: Sắc đất: phần vật chất có bản thể chơn tướng chứa đựng – duy trì với dạng cứng và mềm.

B. NHÓM THỨ NHẤT GỌI LÀ SẮC THANH TRIỆT (PASĀDARŪPA).

* Sắc thanh triệt có 5 thứ sắc:

- Sắc nhãn thanh triệt

- Sắc nhĩ thanh triệt

- Sắc tỷ thanh triệt

- Sắc thiệt thanh triệt

- Sắc thân thanh triệt

Tóm lại: sắc thanh triệt là sự trong ngần (tứ đại), sự nhạy, sự thâu cảnh, tịnh sắc, là cầu nối chỗ nương nhờ của lộ ngũ. (kể từ sắc nhãn thanh, sẽ tính tiếp theo thứ tự 28 sắc (pháp), phần liệt kê nhóm là để biết thêm 10 phần của sắc y đại sinh).

5. SẮC NHÃN THANH TRIỆT – PĀSĀDARŪPA:

- Sắc nhãn: nơi, chỗ, thuộc về vật chất của mắt, sắc nằm trong con mắt.

- Thanh triệt: trong ngần (ám chỉ sắc tứ đại).

Như vậy: cách trong ngần nương trong mắt, con mắt, mà làm chỗ dựa cho tâm biết cảnh sắc ấy gọi là sắc nhãn thanh triệt. Nói cách khác sắc có trong con ngươi (mắt) do nhờ tứ đại mà sinh ra được và ý thức làm chỗ nương nhờ biết cảnh sắc (các màu), đây gọi là sắc nhãn thanh triệt.

Hoặc là: chỗ nương của nhãn thức đặng biết cảnh sắc, với tính năng thâu được cảnh thuộc về màu (sắc), sắc đó gọi là sắc nhãn thanh triệt.

Theo pāli có chú giải về nhãn thanh như sau:

* Cakkhatīti = cakkhu: chỗ để cho thấy cảnh sắc gọi là nhãn, tức là nhãn nhục (Maṅsacakkhu): mắt thịt.

* Chú giải về hình tướng nhãn thanh giống như “đầu con chí đực” nằm trong bảy lớp mạc (võng mạc) ở giữa tròng đen; còn về hiện tượng thì bao gồm tất cả bộ phận mắt (con mắt).

Trên phương diện đặc tính thì sắc nhãn thanh triệt có 4 ý nghĩa như sau:

- Trạng thái: sự trong ngần của sắc tứ đại mà thâu cảnh sắc (màu) đặng.

- Phận sự: tìm kiếm cảnh sắc.

- Thành tựu: chỗ nương nhờ của nhãn thức.

- Nhân cần thiết: có sắc tứ đại sanh từ nghiệp tham ái chấp trước (trong các đời trước).

* Khi nói về nhãn theo chú giải phân thành hai loại:

- Nhục nhãn (Maṅsacakkhu)

- Trí nhãn (Paññācakkhu)

a. Nhục Nhãn:

- Phật nhãn: huệ biết tánh nết chúng sanh

- Toàn tri nhãn: tức nhất thế chủng trí

- Huệ nhãn: huệ đạo của bậc tứ quả

- Thiện nhãn: nhãn thông hay nhãn thần thông.

- Pháp nhãn: huệ đạo của bậc thánh hữu học.

Tóm lại: gọi sắc nhãn thanh triệt, bởi vì làm chỗ nương của nhãn thức, và có bản chất (mường tượng) chỉ cho nhãn thức biết cảnh tốt xấu. Sắc này còn gọi là nhãn quyền, nhãn môn, nhãn vật, nhãn căn.

6. SẮC NHĨ THANH TRIỆT – SOTĀPASĀDA:

- Sắc nhĩ: nơi, chỗ thuộc về tính chất (sắc) nằm trong lỗ tai.

- Thanh triệt: đã định nghĩa.

Như vậy: sắc có cách trong ngần của sắc nghiệp tứ đại mà thâu tiếng cho nhĩ thức đặng nghe, gọi là sắc nhĩ thanh triệt.

Hay là: Bản thể vật chất của tứ đại sắc, làm chỗ nương nhờ cho nhĩ thức thâu nhận đặng biết cảnh thinh, nên gọi sắc nhĩ thanh triệt. Theo pāli có chú giải như sau:

- Sonātīti = sotaṃ: có thể (làm cho) nghe đặng gọi là nhĩ.

- Saddaṃ sunanti etenāti = sotaṃ: nghe tiếng đặng nhờ sắc ấy; vậy sắc ấy là sắc nhĩ, tức sắc nhĩ thanh triệt.

Nhĩ có hai thứ:

- Sắc nhĩ thanh triệt (vật chất trong ngần của sắc tứ đại nằm trong màn nhĩ).

- Nhĩ hiện tượng: tức là lỗ tai, bộ phận cho nhĩ thanh triệt nương.

* Hiện tượng hay hình thức sắc nhĩ giống như lông con Cừu.

Trên phương diện đặc tính, thì sắc nhĩ thanh triệt có 4 ý nghĩa như sau:

- Trạng thái: sự trong ngần của sắc tứ đại mà thâu đặng cảnh thinh.

- Phận sự: cách đưa đến hứng chịu cảnh thinh đối chiếu.

- Thành tựu: chỗ nương nhờ cho nhĩ thức.

- Nhân cần thiết: có sắc tứ đại sanh từ nghiệp tham ái thinh từ trước, nhiều đời trước.

Tóm lại: Saddaṃ sunanti etenāti = sotaṃ: tất cả chúng sanh (trừ vô tưởng và vô sắc giới) nghe đặng tiếng do nhờ sắc ấy, nên sắc ấy gọi là sắc nhĩ - tức sắc nhĩ thanh triệt.

7. SẮC TỶ THANH TRIỆT – GHĀNAPASĀDARŪPA:

- Sắc tỷ: chỗ, nơi thuộc về vật chất (sắc) nằm trong lỗ mũi.

- Thanh triệt: đã định nghĩa.

Như vậy: sắc tỷ thanh triệt là sự trong ngần của sắc tứ đại thuộc về sắc nghiệp mà thâu hay đối chiếu cảnh khí đặng.

Hay là: Sắc dạng tinh chất của tứ đại nằm trong lỗ mũi, mà tỷ thức nương vào ngửi biết mùi, sắc đó gọi là sắc tỷ thanh triệt. Theo pāli có chú giải như sau:

- Ghāyatīti = ghānaṃ: có cách hít, ngửi, hưởi gọi là tỷ.

- Ghāyanti etenāti = ghānaṃ: sắc nào làm chỗ nương hay nguyên do hít, ngửi đặng, sắc đó gọi là sắc tỷ thanh triệt. Tỷ có 2 thứ:

- Bản thể tỷ (sắc tỷ): tức là sắc tỷ thanh triệt, nương trong xương lỗ mũi.

- Cụ thể tỷ: tất cả bộ phận hiện tượng mũi (lỗ mũi) để cho tỷ thanh triệt nương.

* Bản thể tỷ: hình dáng giống như móng chân con Dê.

Trên phương diện đặc tính, thì sắc tỷ thanh triệt có 4 ý nghĩa như sau:

- Trạng thái: cách trong ngần của sắc tứ đại nghiệp mà thâu đặng cảnh khí (mùi).

- Phận sự: soi theo chiếu đến cảnh khí

- Thành tựu: chỗ nương nhờ cho tỷ thức.

- Nhân cần thiết: có sắc tứ đại sanh từ nghiệp tham ái khí.

Tóm lại: sắc nào làm chỗ dựa, chỗ nương cho tỷ thức biết đặng mùi (cảnh khí), sắc đó gọi là sắc tỷ thanh triệt.

8. SẮC THIỆT THANH TRIỆT – JIVHĀ PASĀDARŪPA:

- Sắc thiệt: là sắc có bản thể vật chất (tứ đại) nằm phía trên lưỡi (cái lưỡi).

- Thanh triệt: đã định nghĩa.

Như vậy: sắc có sự trong ngần của tứ đại, mà thuộc sắc nghiệp, làm chỗ nương cho thiệt thức biết cảnh vị, sắc đó gọi là sắc thiệt thanh triệt.

Hay là: khả năng có thể nếm (nằm trong lưỡi), mà thiệt thức nương để nhận biết cảnh vị, đây gọi là sắc thiệt thanh triệt. Theo pāli chú giải như sau:

- Sāyanatachena = Jivhā: có thể nếm vị đặng gọi là thiệt.

- Jivitaṃ avhāyatīti = Jivhā: hưởng nhân thọ mạng gọi là thiệt thức thâu cảnh vị, đó là thiệt thanh triệt.

“Hưởng nhân thọ mạng” là nguyên do từ lưỡi nếm vật thực, dùng thức ăn, thuốc uống để nuôi mạng cho sống còn. Nói về thiệt  (lưỡi) có 2 thứ:

- Bản thể lưỡi: tức là thanh triệt của lưỡi.

- Cụ thể lưỡi: tức là cái lưỡi.

Bản thể thiệt: nương phía trên giữa lưỡi như bông sen, hoặc có hình thức như đầu lông con Nhím.

Trên phương diện đặc tính, thì sắc thiệt thanh triệt có 4 ý nghĩa như sau:

- Trạng thái: cách trong ngần của sắc tứ đại nghiệp mà thâu cảnh vị đặng.

- Phận sự: là soi theo chiếu đến cảnh vị

- Thành tựu: chỗ nương của thiệt thức

- Nhân cần thiết: có sắc tứ đại sanh từ nơi nghiệp tham ái vị.

Tóm lại: vật chất có từ tính chất trong ngần của sắc tứ đại, nằm trong lưỡi mà thiệt thức nương nhờ thâu nhận cảnh vị, gọi đây là sắc thiệt thanh triệt.

9. SẮC THÂN THANH TRIỆT – PASĀDAKĀYARŪPA:

- Sắc thân: ở đây là sắc có bản thể vật chất của tứ đại, tức là tất cả bộ phận thân thể chúng sanh.

- Thanh triệt: đã định nghĩa.

Như vậy: sắc có tính chất trong ngần của tứ đại, mà có khắp châu thân (thân thể) để làm chỗ nương cho tâm thân thức biết cảnh xúc, sắc đó gọi là sắc thân thanh triệt.

Hay là: bản thể sắc có tứ đại hiển hoặc tứ đại minh phát sanh từ nghiệp tham ái cảnh xúc trong quá khứ (đời trước), mà hiện tại làm chỗ dựa cho thâu bắt biết cảnh xúc (đụng chạm), sắc này là sắc thân thanh triệt.

* Theo pāli có chú giải sắc thân thanh triệt như sau:

- Kucchitānaṃ ayoti = kāyo: (khối, đống) chứa vật bất tịnh gọi là thân (thân thể).

- Kucchitānaṃ kesādīnaṃ pāpadhammā naṇca āyoti = kāyo: chất (nơi) chứa đồ bất tịnh như là tóc, lông, móng........ và kết hợp, hợp tác phạm tội đó gọi là thân (châu thân).

* Nói về thân (kāya) có 2 thứ:

- Thân bản thể: tức sắc thân thanh triệt – pasādakāya

- Thân cụ thể: cái thân, toàn thân, các bộ phận thân thể. Hai căn trên là chỉ cái thân cụ thể.

* Bản thể thân thanh triệt là nương toàn châu thân, không có hình thức riêng biệt và không có vị trí nhất định như 4 sắc thanh triệt khác.

* Trên phương diện đặc tính, thì sắc thân thanh triệt có 4 ý nghĩa:

- Trạng thái: sự trong ngần của sắc tứ đại thâu đặng cảnh xúc.

- Phận sự: soi theo chiếu đến cảnh xúc.

- Thành tựu: chỗ nương của tâm thân thức.

- Nhân cần thiết: có cảnh xúc (sự đụng, cách chạm.......)

Tóm lại: vật chất có bản thể trong ngần của sắc tứ đại, nằm khắp thân thể mà thân thức nương nhờ đặng biết cảnh xúc, đây gọi là sắc thân thanh triệt.

C. NHÓM THỨ HAI GỌI LÀ SẮC CẢNH GIỚI – GOCARARŪPA:

Sắc cảnh giới – Gocararupaṃ hay sắc cảnh – Visayarūpa.

- Thế nào là sắc cảnh giới?

- Và sao gọi là sắc cảnh?

* Sắc cảnh giới – Gocararūpa:

Sắc làm cảnh hay là đối tượng của sắc thanh triệt trong cách hạn định (giới) như: sắc cảnh sắc đối tượng của nhãn thanh, sắc cảnh thinh đối tượng của nhĩ thanh, sắc cảnh khí đối tượng của tỷ thanh, sắc cảnh vị đối tượng của thiệt thanh (riêng về cảnh xúc, do thuỷ đại tức nước là sắc có bản thể rất tế nhị, nên không thể đối chiếu với thân thanh triệt; còn lại đất, lửa, gió là cảnh xúc nên ở đây nói riêng).

Như vậy: sắc nào mà làm cho tâm và sở hữu, do có sự đối chiếu, sắc ấy gọi là sắc cảnh giới, hoặc gọi là sắc dạo, bởi có pāli chú giải như vầy: Gocarasadisāti = gocarā: chỗ mà nhiều cách dạo đi, nơi chỗ ấy, cũng như sắc mà làm cho tâm biết được bằng vào sự đối chiếu ở hạn định: thấy, nghe, ngửi, nếm, sắc này gọi là sắc dạo – Gocara, hoặc sắc cảnh giới.

* Sắc cảnh – Visayarūpa:

Tức là sắc làm đối tượng hay làm cảnh, mà tâm thức nương vào sắc thanh triệt biết được: màu (sắc), âm thanh (tiếng), hơi, mùi và nếm biết chua, cay, mặn, ngọt...........các sắc đó gọi sắc cảnh – Visayarūpa. Có pāli chú giải như sau:

- Gāvo caranti etthāti = Gocaraṃ: chỗ hay nơi du hành của lục quyền (căn quyền Indrīya) như thế gọi là sắc cảnh.

* Sắc cảnh – Visayarūpa: có 5 thứ sắc là - cảnh sắc, cảnh thinh, cảnh khí, cảnh vị và cảnh xúc (cảnh xúc là đất, lửa, gió đã đề cập và phân giải), nên nhóm này chỉ kể: sắc cảnh sắc, sắc cảnh thinh, sắc cảnh khí và sắc cảnh vị.

10. SẮC CẢNH SẮC - RŪPĀRAMMAṆARŪPA:

* Sắc mà bị tâm nhãn thức biết, gọi là sắc cảnh sắc, hay là: cảnh thuộc về tất cả màu, để nhãn thức biết đặng, sắc đó là sắc cảnh sắc.

Hoặc là: Rūpayati dabbaṃ pakāsetīti = rupaṃ: sắc mà (nhân) hiện tượng các vật có hình thức, gọi là cảnh sắc (ý nói: sắc có tính chất tạo thành ra hiện tượng: xanh, vàng, đỏ, tím...., những hiện tượng này có dáng, có hình thức: xanh lè, vàng rực, đỏ chói, tím bầm......hiện tượng và hình thức trên gọi là sắc cảnh sắc).

* Trên phương diện đặc tính, sắc cảnh sắc có 4 ý nghĩa:

- Trạng thái: đối chiếu với thanh triệt nhãn.

- Phận sự: làm cảnh cho nhãn thức.

- Thành tựu: vật thực hay chỗ dạo của nhãn thức (vật thực, đây ám chỉ mồi câu cho nhãn thức bắt cảnh; chỗ dạo ý nói: nơi phải tìm đến, đi đến, để thâu nạp.........).

- Nhân cần thiết: có sắc tứ đại (chủng).

Tóm lại: Tất cả màu, tất cả hình sắc đối chiếu với sắc nhãn thanh triệt, mà nhờ đó nhãn thức nương vào nhãn thanh thâu bắt cảnh sắc, gọi sắc này là sắc cảnh sắc.

11. SẮC CẢNH THINH - SADDĀRAMMAṆARŪPA:

* Cảnh thinh: các thứ tiếng, các âm thanh.......

* Sắc cảnh thinh: sắc bị nghe; sắc bị nghe ở đây là đối tượng của nhĩ thanh triệt, mà nhĩ thanh là chỗ nương của nhĩ thức; cho nên vật nào (các thứ tiếng) tâm nhĩ thức biết đặng, thì vật đó gọi là sắc cảnh thinh. Theo pāli có chú giải như sau:

- Gacchatīti = saddo: sắc mà nhĩ thức biết gọi là sắc cảnh thinh

Hay là:

- Saddīyati uccārīyatīti = saddo: tất cả tiếng, tất cả âm thanh, gọi là cảnh thinh.

Hoặc là:

- So yeva ārammaṇanti = saddārammanaṃ: sắc mà làm cho nhĩ thức tiến hoá, gọi sắc cảnh thinh.

* Trên phương diện đặc tính, sắc cảnh thinh có 4 ý nghĩa:

- Trạng thái: đối chiếu nhĩ thanh triệt

- Phận sự: làm cảnh cho nhĩ thức

- Thành tựu: vật thực hay chỗ dạo cho nhĩ thức

- Nhân cần thiết: có sắc tứ đại.

Tóm lại: sắc có bản chất bị nghe, hay nhĩ thức biết đặng các thứ tiếng; những thứ ấy gọi là cảnh thinh; tức sắc cảnh thinh.

12. SẮC CẢNH KHÍ - GANDHĀRAMMAṆARŪPA:

* Cảnh khí: các thứ hơi, các mùi............

* Sắc cảnh khí: sắc bị ngửi, sắc bị tỷ thức biết, tức là sắc này làm đối tượng cho tỷ thanh triệt; cho nên: vật nào (các mùi) mà tâm tỷ thức biết đặng, thì vật đó gọi là sắc cảnh khí. Theo pāli có chú giải như sau:

- Gandhayati attano vatthuṃ sucetīti = Gandho: hơi (mùi) tiết ra và trình bày của tự nó nương, gọi là khí.

Hay là:

- I damettha atthīti pesuññaṃ garontaṃ viya hoti: ý nói (đạo ý) cảnh khí là cách tợ như báo tin cho biết vật chi chi (hơi, mùi). Như là đi gần đến chỗ bán sầu riêng, dù không thấy ngửi mùi cũng biết.

Hoặc là:

- So yeva ārammanaṃ = gandhārammanaṃ: cảnh nào là chỗ tiến hoá của tỷ thức, đó gọi là sắc cảnh khí.

* Trên phương diện đặc tính, sắc cảnh khí có 4 ý nghĩa:

- Trạng thái: cách đối chiếu với tỷ thanh triệt.

- Phận sự: làm cảnh cho thiệt thức

- Thành tựu: vật thực hay chỗ dạo của thiệt thức

- Nhân cần thiết: có sắc tứ đại.

Tóm lại: sắc có bản chất bị ngửi hoặc các mùi mà tỷ thức biết đặng, sắc đó gọi là sắc cảnh khí.

13. SẮC CẢNH VỊ - RASĀRAMMAṆARŪPA:

* Cảnh vị: là đối tượng bị nếm, hay chất bị nếm như: các thứ vị chua, cay, mặn, ngọt, lạt..v.v......

*  Sắc cảnh vị (Rasārammaṇarūpa): sắc mà thiệt thức nếm gọi là cảnh vị, hoặc vị nào có tính chất như: đắng, ngọt, chát, chua, lạt, mặn.....mà thiệt thức biết được, sắc ấy là sắc cảnh vị.

Có pāli chú giải như vầy: So yeva ārammanaṃ = Rasārammanam: sắc nào là nơi tiến hoá của thiệt thức, đó là cảnh vị hay sắc cảnh vị.

* Trên phương diện đặc tính, sắc cảnh vị có 4 ý nghĩa:

- Trạng thái: đối chiếu với sắc thiệt thanh triệt.

- Phận sự: làm cảnh (đối tượng cho thiệt thức)

- Thành tựu: vật thực (mồi) hay chỗ dạo cho thiệt thức.

- Nhân cần thiết: có sắc tứ đại sanh từ nơi nghiệp tham ái vị.

Tóm lại: sắc có bản chất bị nếm, hoặc thiệt thức biết đặng: mặn, ngọt, chua, cay.......gọi là sắc cảnh vị.

* Trình bày thêm về cảnh xúc:

- Cảnh xúc tức là: cứng hoặc mềm, dùn hay thẳng, nóng và lạnh, ám chỉ cho đất, lửa, gió.

- Cảnh xúc: là những chất bị đụng

- Cảnh xúc: những chất để xúc chạm làm cho thân thức biết đặng (thân thức tiến hoá thâu bắt cảnh).

- Busitabbanti = Phoṭṭhabbārammaṇaṃ: bản chất (những chất) mà sắc thân thanh triệt đụng (tiếp xúc, chạm) đây gọi là xúc, tức sắc cảnh xúc.

- Các đặc tính, ý nghĩa của xúc là trong tam đại: đất, lửa, gió.

* Lưu ý:

Nước (thủy đại) không thể thành xúc (cảnh xúc). Bởi vì nước ở đây là nước bản thể với tính chất rất vi tế. Có pāli chú giải như vầy: Āpodhātuyā sukhumabhāvena bhusitaṃ asakkuneyyattā vuttaṃ =  Nước chơn tướng bản thể là chất rất tế nhị, rất vi tế, nên không thể đối chiếu (làm cảnh, đụng) với sắc thân thanh triệt được. Do đó, không kể nước vào cảnh xúc đặng.

D. NHÓM THỨ BA GỌI LÀ SẮC TÍNH – BHĀVARŪPA:

Sắc tính tức là: sắc Nam tính và sắc Nữ tính, còn gọi sắc trạng thái (sắc trạng thái Nam và sắc trạng thái Nữ). Ở đây đề cập đến bản chất sắc thuộc về Nam tính hoặc Nữ tính được sanh ra từ sắc tứ đại chủng do sắc nghiệp hay sắc thủ sanh ra. Tuy nhiên cũng nương vào hình dáng, tư cách, khuôn khổ, hiện tượng nam nữ để trình bày trạng thái Nam hay trạng thái Nữ.

Trong bộ Paramatthadīpamītīkā có chú giải như vầy: Bhavanti siṅgādīni pātubhavanti etthatī = Bhāvo: sắc mà trình bày hiện tượng, cách thức, tư cách, nhất là nam căn (sắc nam tính, sắc nữ tính)v.v.....gọi đây là tính (sắc tính) hay trạng thái (hợp thức).

Hay nói cách khác: hiện tượng, tư cách của nữ hoặc của nam, đều gọi là sắc tính (sắc hợp thức của nam căn và nữ căn).

Sắc tính có hai (tính tiếp thứ tự của sắc y đại sinh là 14 và 15; tức: 1 là 14 và 2 là 15).

14. SẮC NAM TÍNH -  PURISABHĀVARŪPA:

* Nam tính: là bản thể hay tính chất nam căn, nam quyền, hợp thức nam, trạng thái nam tánh, gốc từ nghiệp tham ái do sắc tứ đại chủng sinh ra, luân chuyển thành nam tánh, hoặc hợp thức là tư cách thuộc nam căn.

Vậy: sắc nam tánh là sắc có bản chất và hiện bày cách thức nam tánh, trạng thái nam tánh, tư cách nam căn. Có pāli chú giải như vầy: Pumassa bhāvo = Pumabhāvo: làm nhân thành nam, gọi là (sắc) nam tính.

* Nam tính được thể hiện có 4 cách như sau:

- Là nam căn (sắc nam tính) liṅga

- Là nam tướng – Nimitta (tướng trạng nam, tướng nam nhân.........)

- Là tánh nết – kutta nam (thói quen theo nam giới, người nam)

- Là hành động – Ākappa (cách, cử chỉ, thao tác nam là cứng cỏi).

Trên phương diện đặc tính có 4 ý nghĩa:

- Trạng thái: tứ cách nam giới (nam nhân)

- Phận sự: hiện bày ra cách thức nam nhân (người nam)

- Thành tựu: có sắc nam tính (nam căn)

- Nhân cần thiết: có sắc tứ đại chủng (tứ đại hiển, tứ đại minh).

15. SẮC NỮ TÍNH - IṬṬHIBHĀVA:

* Nữ tính: ở đây là ám chỉ bản chất sắc thuộc về nữ căn, cũng từ sắc tứ đại nghiệp tham ái luân chuyển, thành tựu nữ tính; hoặc hợp thức trạng thái tư cách là nữ căn.

Vậy: sắc nữ tính là sắc có bản chất và hiện bày cách thức nữ tính, trạng thái nữ tính, tư cách nữ căn. Có pāli chú giải như vầy: Iṭṭhiyā bhāvo = Iṭṭhibhāvo: có thể hiện cách thức nữ căn..........gọi là nữ tính, tức sắc nữ tính.

* Nữ tính được thể hiện 4 cách như sau:

- Là nữ căn (sắc nữ tính).

- Là nữ tướng (tướng trạng nữ, tướng nữ nhân..........).

- Là tánh nết (thói quen theo nữ giới, người nữ)

- Là hành động (cách, cử chỉ, thao tác nữ là dịu dàng yểu điệu..........)

* Trên phương diện đặc tính có 4 ý nghĩa sau:

- Trạng thái: khuôn khổ nữ.

- Phận sự: trình bày cách nữ.

- Thành tựu: có nữ căn (sắc nữ tính).

- Nhân cần thiết: có sắc tứ đại chủng.

Tóm lại:

Sắc tính là bản thể sắc phân ra 2 thứ: một là sắc nam tính và hai là sắc nữ tính, cùng thể hiện theo cách nam hoặc nữ. So sánh như sau:

* Căn (sắc tính) khác nhau là nam căn (nam tánh) và nữ căn (nữ tính).

* Hình tướng (dáng hình) khác nhau: là kịch cộm và yểu điệu.

* Tánh nết khác nhau: là mạnh mẽ và nhu mỳ.

* Hành động khác nhau: là cứng cỏi và yếu ớt.

Đ. NHÓM THỨ TƯ CHỈ CÓ 1 SẮC LÀ SẮC Ý VẬT:

16. SẮC Ý VẬT – HADAYA VATTHURŪPA:

* Ý vật: là nhục đoàn tâm (Maṅsahadayarūpa) tức trái tim có hình thức tương tợ như bông sen búp.

* Sắc ý vật: là bản thể sắc (Vatthuhadayarūpa) mà nương sanh trong nhục đoàn tâm; hay còn gọi bản sắc tim hoặc sắc tim. Ở đây là một loại sắc, một thứ sắc nghiệp mà chủ yếu nương sanh trong trái tim (nhục đoàn tâm).

Về chú giải thì hai vị: Ngài Buddhagosa và Nuruddha có đề cập và phân giải là nơi làm chỗ (cứ điểm) cho tâm thức nương đặng bắt cảnh, nơi đó gọi sắc ý vật trong trái tim.

Phần pāli chú giải về sắc ý vật (Hadayarūpa) như sau:

- Hadaṅti sattā taṃtaṃ etthaṃ (và) onatthaṃ (vā) Rūpenti etanāti = Hadayaṃ: tất cả chúng sanh nhờ sắc nào làm việc lợi ích và không, sắc nhờ ấy gọi là sắc ý vật.

Trong bộ Paṭṭhāna (thuộc Tạng Abhidhamma), khi nói về sắc ý vật, chỉ thấy Đức Phật đề cập một cách ngắn gọn “Yaṃrūpanissaya”: nương vào sắc ấy (y cứ trên sắc ấy)

Trên phương diện đặc tính, sắc ý vật có 4 ý nghĩa:

- Trạng thái: chỗ nương của ý giới và ý thức giới

- Phận sự: chứa để những giới (ý giới + ý thức giới)

- Thành tựu: bảo vệ những giới vừa nói

- Nhân cần thiết: có sắc tứ đại

Tóm lại: Sắc mà có bản chất của trái tim, đặt tên hay gọi là sắc ý vật.

E. NHÓM THỨ NĂM CHỈ CÓ MỘT SẮC LÀ SẮC MẠNG QUYỀN

17. SẮC MẠNG QUYỀN – JĪVITINDRIYARŪPA:

- Mạng quyền (Jīvitindriya): là cách gìn giữ sự sống, bảo vệ và tồn tại cho thân (mạng sống) không hư hoại.........

- Sắc mạng quyền (Jīvitindriyarūpa): ở đây, nói về sắc mà có quyền hạn cho “sự sống còn hay gìn giữ sắc nghiệp”. Sắc này được gọi là sắc mạng quyền.

- Nói theo cách khác, sắc mạng quyền là một loại sắc pháp hay thứ sắc có đặc tính bảo tồn, gìn giữ cho có sự tồn tại của các sắc pháp đồng sinh được còn không bị hoại hư, tức là bảo vệ tồn tại sắc nghiệp còn đủ ba sát na.

* Nên pāli chú giải như sau:

- Jīvitindriyaṃ jīvitarūpaṃ nāma: bảo vệ sự còn, gọi là sắc mạng quyền, tức bảo tồn sắc nghiệp còn đủ 3 sát na.

Hay có thêm câu pāli chú giải nữa như vầy: Jīvanti sahajāta dhammā etenāti = jīvitaṃ: sắc nghiệp đồng sanh nhờ sắc nào đặng còn, sắc ấy gọi là mạng sống tức sắc mạng quyền.

* Trên phương diện đặc tính, sắc mạng quyền có 4 ý nghĩa:

- Trạng thái: bảo vệ sắc đồng sinh

- Phận sự: làm cho sắc nghiệp đặng còn (tồn tại)

- Thành tựu: các hiệp (hợp) lại cho còn vững (ý nói cách phối hợp các sắc lại đồng sinh cho bền vững).

- Nhân cần thiết: có sắc tứ đại điều hoà

Tóm lại: sắc mà có đặc tính bản thể như sau:

* Sự còn, cách tồn tại và bảo vệ cho các sắc (pháp) đồng sinh được còn đủ 3 sát na; sắc ấy gọi là sắc mạng quyền

* Và sắc mạng quyền đồng sinh với tâm tái tục và diệt (chấm dứt) cùng lúc với tâm tử (với cách chậm hơn 17 lần là không đáng kể).

Lưu ý:

“Tâm qua mười bảy sắc nhào một khi”, đây là câu ám chỉ sắc pháp sinh khởi chậm hơn tâm thức 17 lần; nghĩa là tâm sinh đặng 17 cái (sát na) thì sắc mới sanh lên một cái (sát na). Tuy nhiên, sự sanh diệt của tâm và sắc là cực kỳ vô cùng nhanh, ta so sánh như sau:

- Tâm sanh diệt trong 1 giây: 1.000.000.000.000 cái

- Sắc sanh diệt trong 1 giây: 58.827.529.411 cái

* Hoặc 1 giây đổi ra được 60 sao (hay chia 1 giây thành 60 sao), lấy 1 sao ta có:

- Tâm sanh diệt trong 1 sao: 1.666.666.666 cái

- Sắc sanh diệt trong 1 sao: 98.039.215 cái

Do vậy: sắc mạng quyền đồng sinh với tâm tái tục và diệt hay chấm dứt cùng với tâm tử xin phải được hiểu là: đồng sanh - đồng chấm dứt trên góc độ do quá cực kỳ nhanh của danh và sắc sanh diệt; nhưng vẫn phải biết sắc lúc nào cũng chậm hơn tâm thức 17 lần (khi sanh hoặc diệt). Khi tái tục chỉ có 3 bọn (thai sanh) là bọn thân, bọn ý vật, và bọn sắc tính; nhưng khi nói bọn sắc thì đã có sắc mạng quyền bởi bọn sắc bao gồm: sắc bất ly (sắc tứ đại, sắc, thinh, khí, vị, vật thực) + sắc mạng quyền + và thân hay ý vật, hoặc sắc tính. Còn vào tuần lễ đầu, tức tính từ lúc tái tục trong vòng 7 thì chánh thức bọn mạng quyền mới sanh (bất định thời gian).

F. NHÓM THỨ SÁU CHỈ CÓ MỘT SẮC LÀ SẮC VẬT THỰC:

18. SẮC VẬT THỰC – AHARARŪPA:

* Vật thực (Ahara) có tính chất là nuôi dưỡng, chất bổ, miếng ăn, vật chất nuôi sống (thức ăn, đồ uống.......) và cả cách sống, sự sống của danh pháp; nên Ahara thực gồm có 4 loại như sau:

- Đoàn thực (Kabaḷīkārāhara): ám chỉ chất bổ dưỡng miếng ăn......

- Xúc thực (Phassāhāra): tức sở hữu xúc

- Tư thực (Manosañcetanāhāra): tức sở hữu tư

- Thức thực (Viññānāhāra): tức là tâm.

Ở đây sắc vật thực tức là đoàn thực, có pāli chú giải như vầy: kabaḷīkaro āhāro āhārarūpaṃ nāma: đoàn thực có tên là sắc vN