Chương 17
Mana, là mạn ngă mạn hay là tự cao tự đại, là một sở hữu khác nữa. Ta có thái độ tự cao tự đại hay kiêu hănh khi ta tự coi ḿnh là quan trọng. Chính do tự cao tự đại mà chúng ta có thể tự so sánh ḿnh với người khác. Mạn cũng xuất hiện khi chúng ta nghĩ ḿnh tốt hơn, ngang bằng hoặc kém hơn nguời khác. Chúng ta tin là tự cao tự đại chỉ có thể xuất hiện khi chúng ta tự nghĩ ḿnh tốt hơn người khác, nhưng thực sự không phải là thế. Ở đây ta thấy có hành động tự nâng ḿnh lên, tự coi ḿnh quan trọng. Đang khi chúng ta so sánh ḿnh với người nào đó, bất cứ bằng cách nào, và điều đó là mạn, tự cao tự đại vậy.
Chúng ta đọc thấy trong Pháp Tụ (Dhammasangani §1116) như sau:
Mạn kiết sử là ǵ vậy?
Tự cao tự đại (Mana) khi ta suy nghĩ “Tôi là người tốt hơn hẳn” Tự cao tự đại (Mana) khi ta nghĩ “Tôi cũng tốt như người khác” Tự cao tự đại (Mana) cả khi ta nghĩ “Tôi kém hơn”. Tất cả những điều đó đều là tự cao tự đại. Tự cao tự đại coi ḿnh quá cao vênh váo, kiêu căng cao kỳ, ngạo mạn, khoe khoang chưng diện, kiêu căng ngang ngược, có ước ao tự khoe ḿnh. Tất cả những điều đó đều là tự cao tự đại cả.
Có ba cách để tự so sánh ḿnh với người khác sẽ xảy ra nơi một người nào đó. Thực sự có trổi vượt hơn người khác. Nơi người nào đó ngang bằng với ḿnh và cả nơi người nào đó thấp kém hơn ḿnh nữa. Dưới góc độ này ta có tới chín loại tự cao tự đại.[114]
Không cần phải so sánh, mặc dù trong thực tế ta có cao hơn, ngang bằng hay thấp hơn người khác. Khi chúng ta tự coi ḿnh quan trọng hơn người khác và cả khi chúng ta tự so sánh ḿnh với người nào đó, chúng ta đă tích lũy nhiều điều bất thiện hơn bao giờ hết, cho dù ở dưới bất kỳ khía cạnh nào.
Ngay cả khi chúng ta không so sánh ḿnh với người khác, chúng ta cũng vẫn có thể thấy ḿnh quan trọng và thế là tự cao tự đại lại xuất hiện. Tự cao tự đại luôn đi kèm với tham, với thủ hay chấp thủ thể, xuất hiện với bốn loại tâm tham căn không đi kèm với tà kiến. Tự cao tự đại và tà kiến là những Pháp (thực tại) hoàn toàn khác nhau. Không xuất hiện cùng một lúc với nhau. Khi nào chúnng ta coi một pháp (thực tại) nào đó thường hằng và coi đó là “bản ngă” của ta th́ đó là tà kiến và không thể cùng lúc đó có tự cao tự đại, lúc đó th́ tự cao tự đại chỉ là tính kiêu hănh hoặc tự khẳng định mà thôi. Điều này không có nghĩa là tự cao tự đại xuất hiện mỗi khi có tâm tham căn và không có tà kiến xuất hiện. Tâm tham căn không có tà kiến đi kèm đôi khi lại đi kèm theo với tự cao tự đại, đôi khi không.
Chú giải Bộ Pháp Tụ (Atthasàliń II, P. IX chương III, 256) cho chúng ta một định nghĩa về tự cao tự đại như sau:
... Trong tài liệu này Tự cao tự đại (Mana) tưởng tượng (nghĩ rằng, tưởng tượng quăng đường) với tính ngạo mạn là trạng thái, tự tán dương là nhiệm vụ, uớc muốn khoe khoang (tự đề cao ḿnh) là thể hiện của Tự cao tự đại (Mana). Tham (lobha) tách ta khỏi thái độ cố chấp là nguyên do sâu xa và nên được coi như là một h́nh thức điên rồ mất trí
Tham là nguyên nhân sâu xa của tự cao tự đại, nhưng tham lam được tách rời khỏi bất tương ưng tà kiến (Ditthigata-vippayutta). Như chúng ta đă thấy, tự cao tự đại không thể xuất hiện chung với tà kiến, nó xuất hiện với tâm tham căn tách biệt khỏi tà kiến.
Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga XIV, 168) cũng đưa ra một định nghĩa tương tự như vậy, nhưng lại nói về thành tựu của tự cao tự đại như là “tính tán dương tự đắc” và không nói về đến ước muốn tự quảng cáo cho ḿnh giống như một biểu ngữ.[115]
Trong định nghĩa của Chú giải Bộ Pháp Tụ (Atthasàliń), tự cao tự đại giống như ước muốn quảng cáo về ḿnh được so sánh như một “băng rôn” căng lên để cho mọi người nh́n thấy. Chúng ta thường có ư định thấy ḿnh quan trọng, tự tán dương và nâng ḿnh lên.
Tự cao tự đại giống như một hành động điên rồ hay loạn trí. Cho dù không cần tự quảng cáo hay tự so sánh với người khác chúng vẫn cứ làm như vậy, v́ tự cao tự đại đă được tích tụ. Nghiên cứu Pháp bất thiện là lợi nhất. Nếu như chúng ta chưa biết rơ tự cao tự đại là ǵ và trong trường hợp nào nó sẽ xuất hiện, chúng ta sẽ tích lũy tự cao tự đại ngày càng nhiều hơn là chúng ta tưởng tượng ra.
Cho đến khi nào tự cao tự đại chưa được tận diệt vẫn có nhiều cơ hội để tự cao tự đại xuất hiện. Tự cao tự đại xuất hiện thường xuyên hơn là chúng ta tưởng. Sách phân tích (Book of Analysis vibhanga, chương 17 § 832) cho chúng ta một danh sách đầy khám phá về những đối tượng liên quan đến kiêu hănh và tự cao tự đại có thể xuất hiện:
Kiêu hănh về gia tộc (Sanh); kiêu hănh về bộ tộc; kiêu hănh về sức khoẻ; kiêu hănh v́ trẻ trung; kiêu hănh v́ cuộc sống; kiêu hănh v́ lợi lộc, kiêu hănh v́ danh vọng, kiêu hănh v́ được kính trọng; kiêu hănh v́ lỗi lạc, v́ có nhiều người trung thành; kiêu hănh v́ có nhiều tài sản, kiêu hănh v́ dáng vẻ bên ngoài; kiêu hănh v́ học thức uyên bác; kiêu hănh v́ trí thông minh; kiêu hănh v́ có nhiều uy tín; kiêu hănh v́ thường hay bố thí; kiêu hănh v́ không bị coi thường; kiêu hănh v́ có dáng điệu yêu kiều; kiêu hănh v́ là người thành đạt; kiêu hănh v́ là người nổi tiếng; kiêu hănh v́ là người đạo đức; kiêu hănh v́ là người luyện thiền (jhana); kiêu hănh v́ khéo tay; kiêu hănh v́ là người cao ráo; kiêu hănh v́ là người có thân h́nh cân đối; kiêu hănh v́ dáng vẻ đẹp trai; kiêu hănh v́ có thân h́nh hoàn hảo...
Tất cả các đối tượng đó có thể là nguồn độc hại và là nguồn tự cao tự đại và chúng ta phải cân nhắc đến hàng ngày, v́ vậy mà chúng được liệt kê ra đây. Tự cao tự đại có thể xuất hiện v́ những đối tượng kể trên, ta cảm nhận được qua các căn. Khi chúng ta cảm nhận được một cảnh tốt qua một trong số các căn trên, chúng ta trở nên tự cao tự đại v́ đối tượng đó; chúng ta cứ nghĩ là ḿnh tài giỏi hơn so với người khác không có cảnh tốt đó. Ngay sát-na đó chúng ta lại quên mất rằng kinh nghiệm có được qua các căn chỉ là dị thục hay quả báo mà thôi, do nghiệp chướng chi phối. Như vậy, không có lư do ǵ để ta tự hào về kinh nghiệm sảng khoái đó nhưng vô minh đă che khuất sự thật, nó chi phối mọi pháp bất thiện xuất hiện. Tự cao tự đại không chỉ xuất hiện v́ các đối tượng đó được cảm nghiệm qua các căn, nhưng cũng v́ chính các căn đó nữa. Khi chúng ta nh́n thấy người khiếm thị, chúng ta có thể tự hào v́ nhăn căn của chúng ta.
Chúng ta có thể tự hào v́ gốc gác gia đ́nh chúng ta sinh ra, v́ gia đ́nh ta được sinh ra trong đó. Hoặc tự cao tự đại có thể xuất hiện v́ ṇi giống chủng tộc. v́ quốc tịch hay mầu da của chúng ta có khá hơn mầu da của một số người khác. Đó chính là tự cao tự đại. Tự cao tự đại cũng có thể xuất hiện v́ sắc đẹp, tài sản, địa vị hay công việc làm. Hoặc v́ tài khéo của chúng ta, v́ trí tuệ v́ giáo dục hay trí thông minh. Rất có thể c̣n nổi lên ước muốn “quảng cáo” chính ḿnh v́ tất cả những sự việc đó. Chúng ta thích được kính trọng và được tán dương và điều tồi tệ nhất xảy đến với chúng ta là bị quên lăng, bị coi nhẹ hay bị khinh miệt. Chúng ta tự nghĩ ḿnh phải là “một nhân vật nào đó” và chúng ta không muốn được đối xử như những người “vô danh tiểu tốt.” Ư tưởng cạnh tranh thường được thôi thúc các hành động, lời nói và suy tư của chúng ta do bởi v́ chúng ta có thể không muốn người khác tốt hơn chúng ta, ngay cả với điều thiện và chánh kiến nữa.
Cuốn “Book of Analysis” đă phân loại tự cao tự đại thành nhiều kiểu để có thể chỉ ra những khía cạnh khác nhau. Thí dụ chúng ta đọc thấy về” tự cao tự đại v́ thiếu tự trọng” (Omana § 881). Khi một người nào đó có thái độ khinh người hay coi thường người khác, hắn tự nâng ḿnh lên và tự cảm thấy ḿnh là quan trọng. Cũng c̣n có “tự cao tự đại v́ đánh giá ḿnh quá cao.” Một số người c̣n có suy nghĩ một cách nực cười là ḿnh đă đạt đến thiền và đă thực hiện được những bậc thiền và rất tự hào về điều đó. Chúng ta đọc thấy trong Sách Phân Tích (chương 17. §882) về tự đánh giá cao về ḿnh (Adhimana) như sau:
Về mặt ấy, thế nào là “tự đánh giá cao chính ḿnh”? V́ không đạt đến được diều ǵ đó, lại ra vẻ như đă đạt được; v́ không thể thực hiện được, mà làm ra vẻ ḿnh đă thực hiện được; v́ đă không dành được, mà lại ra vẻ như ḿnh đă dành được; v́ đă không thực hiện được, mà lại ra vẻ như đă thực hiện trót lọt; nhũng điều đó tương đương với tụ phụ, tỏ vẻ tự cao tự đại, hiện trạng tự cao tự đại, tính kiêu kỳ, ngạo mạn (chưng diện), làm ra vẻ, ước ao được phô trương, những điều đó chính là tự đánh giá ḿnh quá cao vậy.
Có nhiều dạng tự cao tự đại. Tự cao tự đại đă được tích tụ trong một thời gian dài và buộc phải xuất đầu lộ diện ra. Khi chúng ta không hài ḷng về cách người khác đối xử với ta, dứt khoát sẽ có giai đoạn ác cảm nổi lên, nhưng cũng có những giây phút tự hào. Chúng ta cảm thấy ḿnh là quan trọng và như vậy chúng ta sẽ đau khổ do ước muốn khoe khoang đó; chúng ta muốn được người khác kính trọng. Chúng ta có thể tự hào v́ trí tuệ của ḿnh, v́ có uy tín về trí tuệ cao như sách phân tích diễn đạt rất chính xác. Chúng ta muốn chứng tỏ ḿnh có giá trị hơn người khác về mặt trí tuệ về Phật Pháp. Và thế là một lần nữa “băng rôn” của chúng ta lại tung bay phất phới.
Chúng ta thường có thành kiến với một số người nào đó, ngay cả với người thân của chúng ta, chúng ta có thể hạ giá hay đánh giá họ thấp. Chúng ta nên t́m ra xem ḿnh có tỏ vẻ tự cao tự đại khi cùng sống chung với người khác hay không. Nếu chúng ta hiểu ra được những điều thất lợi về tất cả các pháp bất thiện, kể cả tự cao tự đại, th́ chúng ta sẽ có duyên hệ để tăng thêm các đức tính tốt như ḷng thương mến, từ bi và đôn hậu. Chúng ta tin rằng đa số v́ tức giận và ác cảm mà chúng ta gây khó chịu cho người khác. Nhưng khi tự cao tự đại xuất hiện th́ cũng không thể có ḷng nhân ái và đánh giá cao người khác được. Khi nào có ḷng nhân ái th́ không cơ cơ hội để tự cao tự đại xuất hiện.
Có nhiều sát-na chúng ta hay quên lăng và rồi chúng ta không thể nhận ra được lúc nào th́ có tự cao tự đại. Một sát-na tự cao tự đại, tự tâng bốc ḿnh, có thể dễ dàng xảy ra. Thí dụ, khi chúng ta nghe người nào đó được lănh lương, chắc chắn sẽ diễn ra so sánh, và tự tâng bốc ḿnh lên, hoặc giả khi chúng ta đang lái xe và nh́n thấy người khác chờ xe buưt, chắc sẽ có nhận xét là” tôi có một chiếc xe, tôi may mắn” những sát-na so sánh ngắn ngủi như vậy, thay v́ tu luyện ḷng nhân ái và ḷng từ bi, chúng ta lại thấy những tư tưởng như vậy là xấu xa, và chúng ta không muốn chấp nhận ḿnh đă phạm phải như vậy, nhưng chúng vẫn xuất hiện v́ chúng có duyên hệ để nổi lên tự cao tự đại một pháp hữu vi. Chúng ta nên thành thật và nghiên cứu những pháp nổi lên, kể cả các pháp bất thiện. Đây là cách duy nhất để nhận ra các pháp này không phải là “bản ngă”.
Khi chúng ta c̣n nhỏ, chúng ta có thể tự so sánh với người lớn tuổi hơn chúng ta. Khi chúng ta thấy người nào bị ốm hoặc bị chết, chúng ta thấy tự hào v́ chúng ta c̣n khoẻ mạnh và c̣n sống. Và chúng ta có thể tự hào về sức khoẻ của ta. Chúng ta phải chịu đựng tuổi già, bệnh tật và chết chóc ngay tại sát-na này. Không cần phải so sánh. Thay v́ tự cao tự đại chúng ta có được chánh kiến về “vô thường” của pháp hữu vi vậy.
Đến chỗ này tự cao tự đại lại giống như “mất trí”, chúng ta rất dại dột khi tự cao tự đại. Tự cao tự đại là pháp bất thiện, pháp này không trong sạch. Khi có tự cao tự đại th́ cũng có vô minh và ta không biết được bản chất đích thực của ḿnh. C̣n có cả vô tàm không biết mắc cở v́ điều bất thiện đó. C̣n có thiếu thận trọng vô quí khiến ta không nh́n ra được mối nguy của điều bất thiện. Cũng c̣n có cả phóng dật (Uddhacca) khiến ta lẫn lộn và ngăn cản tâm khiến cho nó không vững vàng trong điều thiện.
Tự cao tự đại chỉ được diệt tận gốc rễ khi chúng ta đạt đến bậc thánh A-la-hán. Vị thánh Nhập lưu, bậc thánh Nhất lai và đấng quả thánh A-na-hàm. Cả ba bậc thánh này vẫn c̣n vướng phải tự cao tự đại. Ngay cả những người đă diệt được tận gốc rễ tà kiến về bản ngă và người đă thực hiện được cái ǵ là một “con người” chỉ c̣n danh pháp và sắc pháp sinh và diệt, vẫn có thể bám chặt danh pháp và sắc pháp với tự cao tự đại. Tự cao tự đại đă được tích tụ từ rất lâu. Chúng ta có thể nghĩ đến “chính chúng” là danh pháp và sắc pháp tốt hơn. Ngang bằng và kém hơn người nào đó ngay cả như vậy chúng ta vẫn nhận ra là không c̣n “bản ngă”.
Tất cả những người chưa đạt đến bậc thánh A-la-hán chưa đạt đến bậc thánh đó. Cần phải vun trồng niệm xứ cho đến khi nào tất cả pháp bất thiện đă được diệt tận gốc rễ. Điều này nhắc nhớ chúng ta về nhu cầu phải tiếp tục chánh niệm ngay cả khi chúng ta không nhận ra ngă mạn. Chúng ta nên biết ơn Đức Phật người đă dạy dỗ chúng ta tất cả mọi pháp. Nếu ngài không dạy chúng ta về tự cao tự đại chúng ta không thể biết được là có nhiều cơ hội để chúng xuất hiện. và thật là ích lợi nếu như chúng ta nhận ra các pháp bất thiện của chúng ta.
Câu hỏi:
1. Tự cao tự đại xuất hiện với tâm tham căn không có tà kiến. Liệu có tự cao tự đại mỗi khi có loại tâm tham căn đó xuất hiện hay không?
2. Tại sao lại có tự cao tự đại khi chúng tự nghĩ ḿnh thua kém người khác?
3. Vị thánh nhập lưu đă tận diệt đến tận gốc rễ tà kiến về bản ngă, tại sao vị đó vẫn c̣n có tự cao tự đại?
[114] Sách phân tích điều 960 và Chú giải bộ Pháp Tụ (Atthasàliń) II, cuốn II phần II, summary, chương II, 372.
[115] So sánh Pháp tụ (Dhammasangani) điều 1116 và giải thích trong Atthasàliń, cuốn II, chp II, 372