KHÚC TỪ TÂM
M. LOAN
Tháng 7/2003
? ¯ ?
Thật sự tôi rất ngần ngại hay nói đúng hơn là không hề có ư định sẽ viết những suy nghĩ, cảm nhận về”Đạo” - khi mà trong tôi lại không có ư niệm sâu sắc”Đạo” là như thế nào? Khác với”Đời” ra sao? Không thể đơn thuần Đạo và Đời khác nhau ở chỗ: Đạo hướng về Phật pháp, c̣n Đời hướng về cuộc sống bon chen trong thế giới xă hội có đủ“hỉ, nộ, ái, ố”.
Thuở c̣n bé, khi tuổi đời chưa đủ trí khôn để suy nghĩ, nhận định mọi việc, tôi thường chỉ biết chắp tay lạy Phật theo người lớn mỗi khi được cùng đi đến chùa. Và chỉ biết nh́n các chư Tăng, chư Ni, thật hiền ḥa và lạ… lạ nhất là thấy những chư vị này không giống ḿnh hay mọi người ở chỗ: phải cạo đầu chứ không để tóc và cứ măi nh́n chiếc áo cà sa vàng rực được khoác lên người của các chư vị này, sao không giống bộ quần áo mà người người đi lễ chùa đang mặc. Thế thôi!
Dần dần khi lớn lên, tôi biết man mán tại sao có người đi tu và có người th́ không, rồi tôi biết đến chùa lễ Phật vào những ngày lễ lớn, biết ăn chay, biết khấn nguyện khi mong ước điều ǵ đó cho ḿnh và cho người thân trong gia đ́nh như: mong một sự b́nh an, may mắn, mạnh khỏe… H́nh như niềm tin vào sự huyền diệu, thiêng liêng của Trời Phật đă bắt đầu len vào tâm hồn tôi. Tôi thường trầm ngâm, lắng đọng rồi tự hỏi: “Tại sao con người lại sinh ra? Tại sao đời là bể khổ? Tại sao mọi người lại sống trong giàu nghèo, hạnh phúc, đau khổ, sung sướng? Và v́ sao mọi người biết đi t́m một chân lư sống tốt đẹp cho riêng ḿnh? Người biết chia xẻ nỗi đau với người khác, người biết an ủi, đem niềm vui đến cho mọi người hoặc cũng có người chỉ sống cho cái “tôi” riêng của ḿnh? Và c̣n bao nhiêu là thắc mắc - mà ở tuổi đời của tôi lúc bấy giờ, chưa đủ khả năng để hiểu rơ!
Gia đ́nh tôi bao đời của tổ tiên đă theo đạo Phật, thỉnh thoảng cũng đến chùa lễ Phật, cầu nguyện, ăn chay, nhưng không quy y hoặc là Phật tử của chùa nào và cũng không hề biết thế nào là đạo theo Nam tông, thế nào là đạo theo Bắc tông. Nhưng tôi nghĩ, dù là trường phái nào, vẫn là đạo, vẫn là sự tín ngưỡng trong ḷng mỗi người bằng chính cái “Tâm” của ḿnh và tôi cũng đă lớn lên trong một gia đ́nh Nho giáo có cái Tâm chân thật, giản dị như thế. Ba mẹ tôi vẫn thường nói: “Đă sinh ra làm người th́ phải sống sao cho có Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín (Dũng). Điều mà Khổng Tử trong Phật giáo đă dạy. Ba tôi rất ít đến chùa, hiếm nữa là khác. Ông thường lư giải rằng: không phải đến chùa mới là có tâm tu, mới là người mộ đạo, mới là người hướng về Phật. Hay ăn chay, cạo đầu, khoác áo cà sa mới là đi tu, mới là chư Tăng, chư Ni … Ông quan niệm “Tu tại tâm”. Thỉnh thoảng những cuộc tranh luận lại xảy ra giữa ba tôi và tôi về các đề tài cỏn con trong quan niệm: đến chùa - ăn chay - đi tu - hoặc sự ngưỡng mộ đối với một cá nhân nào đó trong lĩnh vực Phật giáo, mà với kinh nghiệm từng trải và ánh mắt nhận xét tinh tế, ba tôi biết con người và sự việc như thế nào, điều mà ở lứa tuổi của tôi chưa thể nhận định một cách tường tận.
Rồi những năm tháng rời ghế nhà trường phổ thông, bước chân ra làm việc ngoài xă hội, bon chen với cuộc sống muôn h́nh vạn trạng, hiểu và biết thế nào là t́nh người - t́nh đời, tôi mới nhận ra được bản chất sống của ḿnh: “Sống với hạnh phúc của mọi người” bằng chính cái tâm của ḿnh, tôi luôn mong bàn tay ḿnh sẽ làm được một cái ǵ đó, để xoa dịu đi phần nào nổi đau khổ của con người trong cuộc sống, đem ḿnh lót đường hạnh phúc cho mọi người. Tôi chợt bật cười với những mơ ước, hoài bảo quá... vĩ đại - lớn lao, biết ḿnh có làm được ǵ hay chăng? Nên hoài bảo vẫn là hoài bảo, thôi th́ cứ nuôi dưỡng hoài bảo đó trong tâm của ḿnh đi, rồi sẽ có một lúc nào đó, ta sẽ mĩm cười với hoài bảo của ḿnh. Tôi nhủ ḷng như thế!
Và khi bước chân vào đại học, cái môn triết học cổ điển đă lôi cuốn và làm tôi say mê ở những tiết giảng của thầy cô, say mê đến độ tôi muốn như chung quanh ḿnh thật yên lặng để tôi không bỏ sót một lời giảng nào của thầy, cho tôi tiếp thu từ sự hiểu biết này đến sự hiểu biết khác về triết lư nhân sinh của Phật giáo, về thế giới của con người trong ngũ uẩn, vô minh, vô ngă hay về luật nhân quả trong Tập Đế để hiểu thế nào là Thập nhị nhân duyên, từ đó để có con đường giải thoát trong Bát chính đạo. Rồi nào là các trường phái trong triết học Trung Hoa cổ đại dẫn đến quan niệm của Khổng Tử và Lăo Tử. Thế nên, bây giờ tôi mới chợt hiểu rằng tại sao có sinh viên rất mê môn triết nhưng cũng có sinh viên xem giờ triết học như là một cực h́nh, chỉ muốn được thoát qua đi. Có lẽ những giáo lư về triết học h́nh như không thực tế trong đời sống tiến bộ và ngày càng phát triển so với lớp trẻ th́ phải, do đó đă tạo một sự nhàm chán khi tiếp thu?!! C̣n tôi, không thể lư giải v́ sao tôi lại say mê với triết học nhiều đến thế. V́ thầy giảng hay ư? Hay v́ triết đă mở ra cho tôi cái nh́n của một cuộc sống trong tâm hồn để đi đến một chân lư hoàn thiện, dù thực tế tôi luôn nghĩ rằng “Đời là bể khổ, là hư vô!”. Có sống bon chen, danh lợi cho chính ḿnh bao nhiêu rồi th́ giàu nghèo, hạnh phúc, đau khổ cũng theo ta ch́m vào cơi hư vô. Tôi nhớ trong triết học Phật giáo cho rằng: “Thế giới là vô thường, bản chất con người là vô ngă” nên khi vấp phải một điều ǵ phiền muộn trong cuộc sống hoặc đứng trước những đau khổ tột cùng của chính ḿnh hay của mọi người, tôi thường luôn tâm niệm câu Phật dạy: “Mọi sự vô thường biến đổi, c̣n c̣n mất mất tự nhiên không thể cưỡng cầu”. Một người bạn của tôi cũng thường nhắn nhủ với tôi như thế đó. Và tôi - cũng cảm thấy như chấp nhận tất cả mỗi khi nhủ ḷng câu nói trên.
Tuy theo đạo Phật, nhưng tôi chưa hề có ư nghĩ sẽ gởi ḿnh sống trọn đời cho đạo, cho Phật pháp - gởi thân nơi chốn Thiền môn. Có lẽ tại kiếp nhân sinh của ḿnh chưa được gieo duyên với Phật chăng? Tôi nghĩ đơn giản không phải thế? Hay nói theo một cách đời thường th́ có lẽ tôi c̣n nặng gánh với cuộc đời mà trong đó có đủ “hỉ, nộ, ái, ố - tham sân si”. Dù có lập luận như thế nào đi nữa nhưng khi có dịp được đến các thiền viện, chùa hay tịnh xá … ḷng tôi lại thấy thật b́nh an - tâm thật tịnh! Phải chăng do khung cảnh, sự tỉnh lặng cùng những thời khắc trang trọng của tiếng kinh kệ, chuông chùa vang lên giữa chánh điện với h́nh tượng Đức Phật Thích Ca ngự tŕ trên cao, mà tôi đă có cảm giác như thế?!! Lắm lúc tôi tự hỏi: có bao giờ trong cuộc sống quá nhiều phức tạp, bon chen và tham vọng này, ḿnh sẽ mong được sống nơi chốn thanh tịnh nầy măi măi hay không? Và có kiên nhẫn để sống cuộc sống trầm lặng, xa lánh thế giới bên ngoài, quên hết tất cả mọi thứ khổ ải, trầm luân ở cuộc đời ô trọc này? Tôi không thể khẳng định được ǵ cho ḿnh ở thời điểm này, nhưng tôi biết rằng nếu có - ḷng kiên nhẫn và ư chí trong tôi sẽ giúp tôi vượt qua được những ǵ mà tôi nghĩ rằng khó có thể được, dù biết rằng trong thực tế cả thế giới lẫn con người không có ǵ là trường tồn, vĩnh cửu “Có như không, không như có, sắc sắc như không, không như sắc sắc”. Phải chăng đó là một phần ngộ trong tôi? Nhưng tôi cũng suy nghĩ rằng, đă là người sinh ra, nếu so sánh một người giữa đời thường và một vị Tăng, Ni, có lẽ cuộc đời của một người b́nh thường h́nh như phức tạp hơn nhiều. Họ phải bon chen với cuộc sống, phải chịu đựng tất cả mọi thứ, từ bỉ cực, gian nan, đau khổ để có thể có được những điều họ mong muốn, mơ ước: một sự may mắn, hạnh phúc hay sung sướng, giàu có… Đôi khi, trong số đó cũng có không ít người phải đấu tranh với lư trí, với t́nh cảm trước khi quyết định hoặc làm một việc ǵ, sao cho thuận ḷng người, hợp đạo lư và nhân nghĩa, nên cuộc sống của con người trần tục từ lúc sinh ra cho đến khi nằm xuống đă phải trải qua biết bao nhiêu ngă bỉ thử của cuộc đời, của thế thái nhân t́nh, của con tạo lá lay …, vậy mà họ vẫn phải sống trong thế giới đó, thế giới của tranh đua, của tham vọng bon chen, của bao cái thiện và ác… điều mà ở những người thoát tục không phải lo toan, chỉ hướng tâm về việc tu tập, hướng về điều thiện, về chân lư đạo pháp cho ḿnh và cho mọi người. Thật sự có lẽ không quá khó khăn trong hướng đi của các chư vị này khi theo chân Đức Phật, v́ theo tôi nghĩ điều quan trọng là tự ḿnh phải răn được ḿnh theo hướng đi mà ḿnh đă chọn, mà đa số những người đă gởi ḿnh vào chốn Thiền môn đều đă có một quyết tâm, thế nên sẽ dễ dàng hơn với các chư vị ấy, từ đó cuộc sống của mỗi chư vị cũng sẽ nhẹ nhàng và thanh thản nhiều so với những người c̣n vướng bận cuộc đời ô trọc thường t́nh. Nhưng thật lạ lùng, dù sống ở trong sự ô trọc với đầy dẫy cạm bẫy của cuộc đời, lắm khi con người vẫn muốn đứng trong đó, để được khóc, được cười, được vui, được đau khổ … hơn là được nhàn nhă, b́nh yên.
Thỉnh thoảng tôi cũng thường đến chùa vào những ngày rằm hoặc mồng một hoặc đi lễ chùa thắp hương vào những ngày đại lễ - nhưng không chọn cho ḿnh một ngôi chùa thân yêu riêng biệt nào. Tôi đến chùa v́ cái Tâm của ḿnh, thế th́ chùa nào lại chẳng đón nhận cái tâm của người có ḷng thành kính với Phật, với Đạo? Có chăng là trong Tôi chỉ thích đến những chùa có sự thanh tịnh, giản đơn, mộc mạc nhưng lại chứa đựng sự tôn nghiêm, trang trọng - Tôi không bao giờ chọn lựa phải là chùa lớn, chùa nổi tiếng, chùa đẹp … hay chùa nào đó có vị Ḥa thượng thuyết pháp hay, có sức thuyết phục và lôi cuốn người theo Đạo. Dĩ nhiên tôi sẽ rất kính trọng những chư vị có những lời giảng của Phật đi vào ḷng người, v́ như thế sẽ hướng được nhiều người từ cái Tâm xấu dần đến cái Tâm tốt, từ ác đến thiện. Nhưng nếu ai cũng chọn lựa những h́nh thức, ưu điểm nói trên th́ cũng sẽ có những chùa… chẳng bao giờ có người đến viếng?!! V́ đâu phải chùa nào cũng giống chùa nào, đều có h́nh thức và chư vị thuyết pháp như nhau. Hóa ra lại tạo thêm một khoảng cách giữa Đạo và Đời, không c̣n xuất phát từ cái Tâm của mỗi người nữa. Thiền môn là nơi nương tựa Phật pháp, càng nhiều h́nh thức bao nhiêu th́ lại càng xen lẫn cuộc sống đời thường vào cửa Phật bấy nhiêu. Nghi thức vẫn là nghi thức, không ai muốn xóa bỏ những nghi thức đă có từ nguyên thủy, cổ đại, nhưng nếu cứ cuốn theo những nghi lễ đó măi th́ làm sao có được sự thanh tịnh, b́nh an khi đến với Thiền môn??!
Trong cuộc sống, mỗi khi gặp những chuyện phiền muộn, trăn trở hay bất an, tôi thường đến chùa, lặng lẽ ngồi hàng giờ ở một góc chánh điện - để tâm được thanh tịnh, quên đi tất cả những phiền năo trong ḷng ḿnh. Và những lúc như thế, tôi thường đối diện với chính ḿnh, tự bạch với ḷng để thấy được nguyên nhân của những phiền năo đó - những phiền năo bất chợt đến rồi cũng sẽ bất chợt đi như những cơn sóng vô t́nh trên biển cả. Lời của một bài thơ viết bằng thư pháp mà tôi đă đọc và nhớ khi đến một ngôi chùa để nghe kinh cầu an, thỉnh thoảng vẫn được tôi đọc thầm:
Bao lỗi lầm do tâm mà sinh
Tâm tịnh xua tan bao lầm lỗi
Sám hối xong rồi ḷng nhẹ nhơm
Ngàn xưa mây bạc chốn thong dong.
Có lúc, nh́n h́nh tượng Đức Phật, tôi chợt nghĩ: Đức Phật là người t́m ra chân lư của Phật pháp, được mọi người sùng bái. Ngài lặng lẽ ngồi thiền dưới gốc Bồ đề trong 49 ngày, quên hết tất cả những ǵ chung quanh, trên nét mặt Đức Phật thật b́nh thản, từ bi, độ lượng. C̣n Đức Chúa Jésu - Ngài cũng là người được sùng bái của Thiên Chúa giáo, nhưng sao trên nét mặt của Đức Chúa là cả một sự khổ đau, đày đọa, có phải v́ Ngài bị đóng đinh trên Thập tự giá chăng? Tôi chỉ biết tự lư giải sự thắc mắc của tôi như thế mà thôi.
Đôi khi nh́n từng người, từng người - bằng cả tấm ḷng tôn kính và mộ đạo, quỳ giữa chánh điện, thắp hương, lạy Phật, chắp tay khấn nguyện, tôi mới thấy sự thu hút và ngưỡng mộ Đạo Phật của mọi người nhiều vô kể. Sự tín ngưỡng đó thể hiện được ưu điểm phát triển và măi măi vĩnh cửu của Phật giáo bằng chính ḷng kính trọng - bằng chính cái Tâm chân thành của mỗi con người. Từ đó đạo Phật đă hướng mọi người đến cuộc sống mà trong đó cần phải tu tâm dưỡng tánh, sống nhân đức, hiền lành, trong sáng, không sống cho ḿnh và ích kỷ v́ cái tôi của ḿnh, không v́ danh lợi, vật chất xa hoa mà oán ghét, thù hận nhau. Kinh Phật luôn hướng chúng ta đến cuộc sống từ bi, độ lượng, vị tha để thấy ḷng luôn được thanh thản, an vui. Hăy mĩm cười với cuộc sống để thấy cuộc sống đáng yêu hơn. Nhờ nụ cười mà cho dù lắm lúc ta có cảm nhận đời là bể khổ, ta vẫn thấy nụ cười luôn xuất phát từ sự chân thật của tâm hồn, từ đó tôi nghĩ nụ cười luôn là món quà tinh thần dành tặng cho nhau. Không ai nghèo đến nổi không thể mĩm một nụ cười, cũng không ai đủ giàu để sống mà không cần đến nụ cười của người khác.
Thời gian cứ măi dần trôi trong cuộc sống của mỗi người, khi người ta cảm nhận ḿnh không c̣n trẻ nữa, hay đúng hơn là không c̣n những sôi nổi nhiệt t́nh, tôi lại chợt nghĩ rằng: khi con người trải qua bao nhiêu thăng trầm trong cuộc đời, đối mặt với tất cả những cái gọi là: hỉ, nộ, ái, ố - tham sân si … rồi th́ có lúc về già lại mơ về cuộc sống an nhàn - b́nh dị - yên ổn ở một nơi nào đó thật thanh tịnh, vui cùng kinh kệ, hướng tâm về Phật pháp. Một mai có quy tiên cũng thấy nhẹ nhàng thân xác. Bên cạnh đó, cũng có người trẻ tuổi lại muốn quên ḿnh với cuộc sống đời thường bon chen, t́m đến cửa Phật để tu tâm - để quên hết những ưu tư phiền muộn ở đời, xa lánh những thang bậc giá trị của xă hội. Có thể do họ buồn chán một điều ǵ hoặc quá đau khổ ở cuộc sống đời thường, cũng có thể v́ ai đó có căn duyên - nhân duyên với Phật. Hay cũng có những người chỉ đến chùa với ḷng tín ngưỡng, lễ Phật, theo truyền thống đạo Phật của gia đ́nh từ bao đời. Tôi đến chùa chỉ cầu mong sự b́nh an - yên vui cho những người thân trong gia đ́nh. Ít khi tôi cầu mong danh lợi, vật chất cho ḿnh - bởi tôi hiểu danh vọng càng cao, vật chất càng nhiều, đôi khi ḿnh khó giữ được ḿnh, rồi sẽ bị biến chất theo nấc thang danh vọng ấy mà không hề biết rằng có thể ngày mai đây những thứ đang hiện hữu bên cạnh ta đó sẽ trở nên phù du. Tôi cũng không mong lúc nào ḿnh cũng là người luôn được nhiều sự may mắn v́ có lúc may th́ cũng có lúc rủi, đó là quy luật của tạo hóa và nếu ḿnh luôn mong được may mắn th́ cũng có những người sẽ bất hạnh, không may chung quanh ḿnh, như thế có phải ḿnh đă sống vị thân, vị kỷ cho ḿnh quá chăng? Giáo sư Trần văn Khê đă nói trong tác phẩm của Ông: Cái may và cái không may thay phiên nhau đến trong cuộc đời, làm cho tôi không quá vui khi được phước, cũng không quá buồn khi lâm tai nạn, không quá lạc quan cũng chẳng bi quan …” Tôi nghĩ, điều quan trọng là chúng ta phải sống đúng và sống cho thật xứng đáng bằng chính niềm tin, nghị lực và tâm hồn của ḿnh. Đường đời chỉ là một chấm, một chấm theo định nghĩa h́nh học nó không có chiều dày cũng không chiều ngang, một điểm khởi đầu và là điểm tận cùng của cuộc đời. Một sự may mắn hay bất hạnh? Tùy nó và tùy từng người, như Rousseau đă nói: “Ta tự duy, ta hiện diện”.
Sống trong đời sống cần có một tấm ḷng, như Nhạc sỹ Trịnh Công Sơn đă viết - mỗi người đều có một lư tưởng sống và một cái tâm cho cuộc sống riêng của ḿnh dù là với Đời hay với Đạo. Tôi chỉ biết nói rằng:
“ Nhân sinh tự cổ thùy vô tử,
Lưu thủ đan tâm chiếu hăn thanh.”
cho những suy nghĩ của tôi về Đạo và Đời.