CHÚ GIẢI  

CHUYỆN NGẠ QỦI

(Petavatthu-aṭṭhakathā)

                                                               Nguyên Tác:                     PARAMATTHADĪPANĪ NĀMA

                                                               Tác giả:                              DHAMMAPĀLA
                                                   Bản Anh Ngữ:                U BA KYAW

                                                                Hiệu đính- Giải thích:  PETER MASEFIELD
                                                   Bản Việt Ngữ:              Tỳ khưu THIỆN MINH

   PL. 2551 - DL.2007

I. 12 Chú giải chuyện ngạ quỉ CON RẮN
[Uragapetavatthuvaṇṇanā]

‘Giống như con rắn lột bỏ lớp da già cỗi của mình’. Vị Đạo sư đã thuật lại chuyện kể này khi ngài còn đang lưu tại trong khu rừng Jeta liên quan đến một thiên nam nọ.

Người ta kể lại rằng trong thành Sāvatthī có cậu con trai của một thiện nam nọ đã qua đời, đầy lòng xấu hổ và than vãn về cái chết của con trai mình, thiện nam đó chỉ lưu lại trong nhà, không thể ra ngoài cũng như không làm được bất kỳ công việc nào. Thế rồi vào lúc bình minh ló rạng, vị Đạo sư xuất khởi hành thiền về lòng đại bi[295] và đang quan sát cõi thế gian bằng Phật nhãn của mình[296], ngài đã phát hiện thiện nam đó. Ngay sáng sớm hôm đó ngài mặc y phục vào, lấy bát khất thực, ra đi và đến đứng ngay trước cửa nhà thiện nam đó. Khi Thiện nam nghe tin Đức Phật đến thăm, ông ta nhanh chóng trỗi dậy ra ngoài đón ngài. ông ta đỡ lấy bát khất thực của ngài và mời ngài vào nhà và dâng cho ngài chỗ ngồi trịnh trọng nhất. Thế rồi thiện nam đảnh lễ ngài và ngồi sang một bên kế cận ngài. Đức Thế Tôn tôn cất tiếng hỏi, “Tại sao, hỡi thiện nam, tại sao nhà ngươi trông ra vẻ như một ngươi sầu khổ như vậy?’ ‘Thưa Đức Thế Tôn, vâng thưa ngài, con trai tôi đã qua đời. – vì lý do đó tôi bị sầu khổ dầy vò.’ (ông trả lời). Thế rồi Đức Thế Tôn tụng Kinh Xà bản sanh để xua tan nỗi buồn khổ cho ông ta.

Cách đây đã lâu, có một gia đình Bà la môn tên là Dhammapāla trong thành Bernares thuộc vương quốc Kasi, toàn bộ thành viên trong gia đình gồm – vị Bà la môn, và vợ ông ta, con trai và con gái, con dâu và đầy tớ gái – tất cả đều có thói quen nhập niệm về sự chết[297]. [62] Bất cứ khi nào có người rời khỏi gia đình, người đó đều dặn dò những thành viên còn lại và rồi an tâm ra đi. Thế rồi một ngày kia vị Bà la môn cũng lên đường rời khỏi gia đình người con trai cả ra đồng cầy ruộng đang khi người con trai nổi lửa đốt cỏ khô và cây củi. Ngay lúc đó thì một con rắn độc màu đen, vì sợ chết cháy đã vội chuồn khỏi hốc cây và mổ người con trai của vị bà la môn, do ảnh hưởng của nọc độc cậu đã bất tỉnh, té ngay tại chỗ và rồi qua đời. Sau đó và tái sanh thành một Sakka, vua các chư thiên. Khi vị bà la môn phát hiện con trai mình đã chết, liền nói với một người đi ngang qua nơi ông ta đang làm việc nói rằng, ‘Thưa ngài kính mến, xin ngài đi tới nhà tôi và báo cho vợ tôi biết là nàng hãy tắm sách và mặc y phục sạch sẽ, và rồi ra đây mang theo vật thực dành cho một người ăn cùng với vòng hoa và hương nhang v.v... ; người đó đi tới đó và thông báo cho vợ vị bà la môn biết sự việc đúng như vậy và các thành viên trong gia đình cùng thực hiện y như lời ông dặn, Vị bà la môn tắm rửa sạch sẽ, ăn cơm xức dầu và, cùng với những người hầu, họ đã đặt xác con trai trên dàn thiêu hoả táng, và nổi lửa đốt. Rồi đứng đó nhìn tựa như ông chỉ đốt một đống củi mà thôi, không chút buồn khổ cũng như khổ sở gì nhưng với tâm chuyên chú với ý nghĩ vô thường.

Giờ đây chính vị Bồ Tát của chúng ta vào lúc đó là con trai vị bà la môn đã tái sanh thành Dạ Xoa[298]. Khi ngài quán niệm về những phước báu ngài đã làm trong quá khứ, Bồ Tát cảm thấy thương xót đối với người cha và những người họ hàng thân thuộc đã xuất hiện tại đó giả dạng thành một vị Bà la môn. Khi ngài nhận thấy họ hàng thân thuộc không có ai than khóc mình cả, liền nói, “Này các ngươi, - các ngươi đang nướng món thịt nơi gì đó. làm ơn cho chúng ta một ít để ăn; tôi đói bụng lắm rồi!’ ‘Đâu có phải thịt nai, thưa ngài bà ma môn, đó là người chết, hắn đáp lại. ‘Thế có phải là kẻ thù của ngươi chăng?’ ‘người đó không phải là kẻ thù đâu nhưng đó chính là cốt nhục của ta, chính là con trai ta đó, một cậu bé có giới đức.’ Khi nghe thấy điều này, vị bà la môn thốt lên hai đoạn kệ nói lý do tại sao ông không khóc thương con trai mình.

1.      ‘Giống như con rắn lột bỏ lớp da già cỗi của mình, đó chính là bản ngã, và rồi đi theo lối riêng của mình, chính vì thế vào lúc chết ngạ quỉ [299] chính là thân xác vô dụng của con trai tôi.

2.      Điều gì đang cháy trên kia chẳng ý thức được lời than vãn của họ hàng ruột thịt chính vì thế mà thôi không than khóc con trai tôi; nó đã ra đi đến bất kỳ chỗ nào là định nghiệp của nó.

1. [63] Về điểm này con rắn (urago): urago là một từ để mô tả con rắn; chính là con vật di chuyển (gacchati) trên bụng (urena) của nó. Lớp da già cỗi của mình (tacaṃ jiṇṇaṃ): lớp da, xác rắn lột, đã già cỗi, hư hỏng do tình trạng lão hóa. Loại bỏ cái vỏ của mình và rồi đi tiếp tới. (hitvā gacchati santanuṃ): giống như loài rắn bò qua cây cối, cành cây, rễ cây hay đất đá, đã loại bỏ được chính lớp da già cỗi lão hóa đang gây sầu khổ, giống như cởi bỏ một chiếc áo chật sát mình, và sau khi đã loại bỏ được, vứt sang một bên, rồi có thể dễ dàng di chuyển tuỳ ý mình thích, cũng như vậy chúng sanh đang trôi dạt[300] trong vòng luân hồi cũng loại bỏ được tấm thân què quặt do phước báu trong quá khứ đã cạn kiệt và rồi có thể di chuyển theo nghiệp của mình, có nghĩa là người đó tái sanh nơi kiếp sống mới. Cũng vậy (evaṃ): ông ta nói điều đó chỉ vào thân xác đang cháy của con trai mình. Thân xác vô dụng của con trai tôi. (sarīre nibbhoge): tấm thân vô dụng không còn dùng được vào việc gì nữa; như vậy đối với con trai tôi thì cũng giống thế với người khác vậy. Cái ngạ quỉ (pete): khi sức sống, hơi nóng và ý thức đã biến mất, chỉ còn lại cái xác chết vô dụng[301]. Vào lúc chết (kākakate sati): khi ta đã qua đời.

2. Chính vì thế (tasmā): Vì do ý thức đã ra đi, thì thân xác đang bị thiêu đốt kia chẳng biết gì đến đau khổ vì đang bị đốt cháy và cũng chẳng ý thức được là bà con thân thuộc đang khóc thương và than vãn thê lương, chính vì thế ta đã không khóc để tạo cớ không đúng về con trai ta. Con trai ta đã đi đến bất kỳ chỗ nào đã định sẵn cho nó rồi (gato so tassa yā gati): Tuy nhiên những kẻ đã chết không phải đã bị triệt đoạn; nói đúng ra, ngay sau khi chết[302], người đó đi đến bất kỳ nơi đâu mà nghiệp của kẻ chết tìm thấy cơ hội[303] cho mình số mệnh đã định sẵn. Kẻ đó không mong chờ những người họ hàng thân thuộc khóc lóc than vãn, nhìn chung điều đó cũng chẳng đi đến đâu cả, đây là ý nghĩa.

Khi vị bà la môn đã cho thấy tính thuần thục của mình trong việc chú tâm hoàn toàn về ý niệm vô thường như vậy, thì Sakka giả dạng thành một vị bà la môn, liền nói với vợ vị bà la môn rằng, ‘Thưa bà, người chết là gì với bà?’ ‘ Thưa ngài, nó là con trai trưởng của tôi, là đứa con tôi đã cưu mang trong mười tháng, tôi đã cho bú mớn, dậy dỗ cho biết bò và đi đứng.’[304] Cho dù người cha của cô ấy không khóc, đó lại là bản tánh của người đàn ông, chắc chắc tấm lòng của người mẹ thì mềm mỏng hơn – thế tại sao bà cũng không khóc? Khi bà nghe qua điều này, bà liền thốt lên hai đoạn kệ nói lên lý do tại sao bà cũng không khóc con trai:

3.      [64] Con tôi đến đây không ai mời mọc, và ra khỏi đây cũng không xin phép ai cho. Nó đến như thế nào thì ra đi cũng như vậy. Trong những trường hợp như vậy khóc lóc nào có lợi ích gì?

4.      Cái thân đang thiêu trên dàn kia không biết được lời than vãn của họ hàng thân thuộc. Chính vì thế tôi chẳng than khóc làm gì; nó sẽ đi đến bất kỳ nơi nào đã định phần cho nó rồi.

3. Về điểm này không được mời [305] (anabbhito): không được điệu tới; không được sai tới, nói rằng, ‘nào đến đây làm con trai ta đi!’Từ nơi đó (tato) từ nơi đã cư trú trước đó, từ thế giới[306] khác. Nó đã đến (như thế nào): āgā = āgacchi ( một dạng ngữ pháp hoán chuyển). Không được phép (nānuññato): không một lời cáo từ, chúng ta cũng không sai nó đi, nói rằng, ‘hỡi con trai, hãy sang thế giới bên kia!’ Từ đây (ra đi) (ito): Cõi đời này[307]. Ra đi (gato): rời khỏi. Vì nó đến như thế nào (yathā gato): nó tới bằng cách nào, có nghĩa là nó tới không[308] có lời mời của chúng tôi. Chính vì thế nó ra đi (cũng vậy) (tathagato): nó cũng ra đi như vậy. Vì nó xuất hiện trên cõi đời này là do nghiệp của chính nó, thì nó ra đi cũng vậy, có nghĩa là cũng do chính nghiệp của nó mà thôi; theo cách đó ta chứng tỏ[309] được cách vận hành của nghiệp là như thế nào. Trong những hoàn cảnh như vậy thì khóc lóc có lợi ích gì? (tattha kāa paridevanā): vì ta chẳng kiểm soát được vòng luân hồi luân chuyển như thế nào. Như vậy thì khóc lóc kẻ chết liệu có lợi ích gì cho cam. Điều đó cho thấy thật không thích hợp cũng như không nên làm như vậy đối với người có trí.

Khi vị Bồ Tát nghe vợ vị bà la môn nói như vậy, ngài liền hỏi em gái của người chết, ‘Này cô gái, người chết thế nào với cô vậy?’ ‘thưa ngài, là anh trai của con đó.’ ‘con yêu, thế chắc hẳn các chị em gái đều hết mực yêu thương anh của mình thì phải; thế tại sao cô không khóc lóc gì cả.’ Nàng thốt lên hai đoạn kệ nói rõ lý do nàng không khóc như sau:

5.      ‘nếu tôi khóc lóc chắc chắn tôi sẽ trở nên tiều tụy. Điều đó mang lại kết quả gì cho tôi? Nó còn gây cho bà con họ hàng và những người đến phúng điếu[310] thêm buồn khổ hơn mà thôi.

6.      Cái xác không hồn kia chẳng biết được lời than vãn của anh em họ hàng đâu. chính vì thế tôi không than khóc anh tôi; anh ấy đã ra đi đến chỗ định phần cho mình rồi.

5. Về điểm này Nếu tôi khóc lóc tôi sẽ trở nên tiều tụy (sace rode kisā assaṃ): nếu như tôi khóc lóc thảm thiết tôi sẽ trở nên tiều tụy và thân xác tôi sẽ bị kiệt quệ Đối với tôi điều đó mang lại kết quả gì? (tattha me kiṃ phalaṃ siyā): Tuy vậy điều đó sẽ mang lại kết quả gì cho tôi, làm lợi ích gì cho tôi, khi phải khóc cái chết của người anh mình? [65] Anh tôi cũng chẳng sống lại đuợc hay anh tôi cũng chẳng tiến tới cõi hạnh phúc được đâu. – đây là ý nghĩa. Điều đó còn biến họ hàng, anh em và bạn hữu chỉ đau buồn thêm mà thôi (ñātimittasuhajjanaṃ bhīyo no arati siyā). Khi tôi khóc lóc than vãn cái chết của anh tôi, chắc hẳn chỉ thêm buồn khổ đau đớn thêm cho những người họ hàng anh em và bạn bè mà thôi.

Khi nghe người em gái nói như vậy, Bồ Tát liền hỏi vợ của người chết, ‘người chết là gì với cô?’ (nàng đáp lại) ‘Thưa ngài, là chồng của tôi.’ ‘này cô, chắc chắn những người phụ nữ đều rất yêu chồng của mình phải không, và khi họ qua đời chắc hẳn những bà quả phụ ắt hẳn phải chịu cảnh hiu quạnh cô đơn. Thế tại sao cô lại không khóc?’ nàng trả lời và thốt lên hai đoạn kệ nói lên lý do nàng không khóc chồng:

7.      ‘Giống như đứa trẻ khóc đòi lấy cho được mặt trăng, thì kẻ khóc cho người quá vãng cũng giống như vậy.

8.      Cái xác đang bị thiêu đốt kia chẳng biết được những lời than khóc của họ hàng quyến thuộc mình đâu. chính vì thế con không khóc chồng con; chàng đã đi đến bất kỳ nơi nào đã định phần cho chàng rồi.

7. Về điểm này, một đứa trẻ (dārako): một đứa bé khờ dại. Đòi cho được mặt trăng (candaṃ): đòi lấy mặt trăng cho nó. Đang mọc lên (gacchantaṃ): đang đi lên[311] (xuất hiện) trên bầu trời. Khóc lóc (anurodati): kêu gào lên, nói rằng, ‘Hãy bắt lấy bánh xe kia và đưa cho con chơi!’ Cũng với kết quả giống như vậy (evaṃ sampadam ev’ etaṃ): việc than khóc người ấy, tức là người chết, thì cũng chỉ đem lại kết quả tương tự như ước muốn bắt lấy mặt trăng đang mọc lên trên bầu trời mà thôi., vì đó là ước ao lấy một đối tương không thể nào đạt được, đó là ý nghĩa.

Khi ngài nghe được điều người vợ của kẻ quá cố[312] nói như vậy, ngài liền hỏi một đầy tớ gái. ‘này cô, người chết là gì với cô vậy?[313] ‘Thưa ngài, ông ấy là ông chủ của em.’ ‘nếu vậy, theo tôi nghĩ, ắt hẳn cô đã thực hiện công việc của mình khi bị ông chủ đánh có phải không? Chính vì thế mà cô không khóc lóc vì cô nghĩ nhờ ông chủ chết đi cô sẽ thoát khỏi tay ông ta.’ ‘Thưa ngài, xin đừng nói với em như vậy, điều ngài nghĩ không đúng đâu. [66] Con trai ông chủ của em hành động rất đúng đắn và rất kiên trì trong công việc, lại thân thiện và dễ thương. - cậu ta giống như một đứa con trai đã lớn lên do chính em cho bú mớm vậy.’ ‘thế tại sao cô không khóc thương ông ấy.?’ Nàng cũng thốt len hai đoạn kệ nói lên lý do nàng đã không khóc than ông chủ:

9.    ‘ Thưa ngài Bà la môn, chính vì một chiếc bình gốm bị bể không còn cách nào gắn lại được nữa, cũng giống như vậy, khóc cho người quá vãng cũng đem lại kết quả giống như vậy mà thôi.

10.  Cái xác chết bị thiêu kia đâu có biết được những lời than khóc của những người họ hàng thân thuộc của mình. Chính vì thế mà em không khóc cậu chủ làm chi; cậu đã đi đến bất kỳ nơi nào đã định phần cho cậi rồi.

9. Về điểm này, thưa vị bà la môn cũng giống như chiếc bình gốm đã bị bể không thể nào gắn lại được (yattha [314] pi brahme udakumbho bhinno appaṭisandhiyo): quả thật thưa ngài bà la môn, cũng như chiếc bình gốm đã bị một búa đập bể tan tành, thì không thể nào gắn lại được như cũ, không thể phục hồi lại được tình trạng nguyên thuỷ. Điều còn lại thì cũng đã rõ ràng như đã được khẳng định ở trên.

Khi Sakka nghe điều này, ngài đã diễn giải Phật Pháp cho họ, với tâm đầy tịnh tín ngài nói, ‘Các ngươi đã hoàn toàn tu tập pháp niệm về sự chết’. Từ ngày hôm nay trở đi, các ngươi không cần phải lao động trên cánh đồng cầy cấy làm chi nữa.’ ngài đã đổ đầy nhà họ với bảy loại châu báu[315] và cỗ vũ động viên họ nói rằng, ‘ Đừng có bê trễ thực hiện bố thí; hãy thọ trì ngũ giới và Bát Quan trai Giới.’ và sau khi đã hiện nguyên hình của ngài cho họ thấy ngài đã quay trở về nơi trú xứ của mìng và vị bà la môn đó cùng với những người khác thì thực hiện rất nhiều phước báu bằng bố thí v.v... và sau khi đã trải qua hết thọ mệnh của mình họ tái sanh nơi cõi Chư Thiên.

Khi vị Đạo sư thuật lại chuyện bổn sanh này, ngài đã nhổ[316] mũi tên sầu khổ khi thiện nam đó. Sau đó ngài đã diễn giải Tứ Diệu Đế và cuối cùng thì thiện nam đó đã an trú nơi thánh quả Nhập lưu.

Việc chú giải Mãng Xà Chuyện Ngạ quỉ kết thúc tại đây - như vậy việc chú giải Xà Phẩm được tô điểm bằng mười hai chuyện kể trong tập Chuyện Ngạ quỉ thuộc Tiểu Bộ Kinh cũng kết thúc[317] tại đây.

-ooOoo-