8. Visākhā

Trong Kinh Phật thứ tám: người cháu của Migā’s là mẹ của Visākhā đã chết (Visākhāya Migāramātuyā nattā kālaṅkatā hoti): một thiếu nữ[1] là con của người con trai cận sự nữ Visākhā đã mãn phần. Người ta kể lại rằng nàng là thiếu nữ tuân giữ toàn bộ bổn phận của mình[2] đã hoàn toàn nhiệt tâm với giáo lý của Ðức Phật và chính nàng đã siêng năng thực hiện bất kỳ nhiệm cụ cần thiết nào phải được thực hiện cho các vị Tỳ khưu và Tỳ khưu ni khi họ đến thăm gia đình của đại cận sự nữ, ngay cả trước khi bữa ăn được tiến hành, cũng như những việc tiếp theo sau bữa ăn trưa; nàng luôn thực hiện những gì tâm bà nội của nàng mách bảo; vì lý do đó, “khi ra khỏi nhà, Visākhā chỉ ra đi sau khi đã một mình thực hiện hết trách nhiệm của mình, đang khi đó liên quan đến sắc đẹp, nàng là một thiếu nữ dễ coi, là người con  gái luôn tạo ra thiện cảm cho bất kỳ người nào nhìn thấy nàng, chính vì thế nàng luôn tỏ ra đặc biệt dễ thương và duyên dáng trước bà nội. Nàng đã qua đời sau khi đã không qua khỏi một số bệnh tật, chính vì lý đó có lời nói rằng, “và nhân một cơ hội nọ, một người cháu của Visākhā là mẹ của Migāra, rất dễ thương và duyên dáng, đã qua đời”. Thế rồi người đại cận sự nữ này, do không thể chịu đựng được nỗi buồn khổ và thất vọng sau khi thân nàng đã được liệm, đã đi đến gặp Ðức Phật nghĩ rằng nàng chắc chắn có thể tìm lại được bình thản trong tâm khi nàng đến trước vị Ðạo sư. Vì lý do đó có lời nói rằng, “thế rồi Visākhā mẹ của Migāra”. Về điểm này:

Vào ban ngày, trong thời gian ban ngày: divā divassa = ’ āpi divā (thay thế hai âm tiết ngắn thành một âm tiết dài trong một dạng ngữ pháp khác) ý nghĩa ở đây là vào khoảng giữa trưa[3]. Vì biết rõ ràng việc vui thú củaVisākhā nơi vòng luân hồi[4],  Ðức Phật đã nói, “hỡi Visākhā, liệu nhà ngươi có muốn chăng” v.v… với mục đích nhằm giảm bớt nỗi buồn khổ[5] của nàng bằng những cách thức khôn khéo. Về điểm này.

Có bao nhiêu có thể: yāvatikā = yattakā (là hai từ đồng nghĩa) người ta kể lại rằng vào thời gian đó có tới bảy kotis chúng sanh đang lưu lại tại Sāvatthi, liên quan đến vấn đề này Ðức Phật đã đặt câu hỏi “hỡi Visākhā, nhưng có bao nhiêu chúng sanh đang lưu lại tại Sāvatthi đã chu tất thời gian của mình (chết, qua đời) mỗi ngày[6]? Visākhā cho biết “mười người tại Sāvatthi, bạch Ðức Thế Tôn” v.v… Về điểm này.

Có Ba: tīṇi = tayo (một dạng ngữ pháp khác); hay nói cách khác đây chính là cách giải thích. Có bao giờ được thoát không (avivittā): có bao giờ trống rỗng chăng?[7]. [428] Thế rồi, để làm rõ ý nghĩa trước đó, Ðức Phật nói: “liệu có bao giờ vào bất kỳ thời điểm nào ngươi đã không dùng khăn ướt hay để tóc ướt chăng?” Ngài làm rõ rằng, nếu như điều này xảy ra như vậy, liên quan đến vấn đề nàng luôn khuất phục được sầu khổ, chắc chắn nàng có quần áo ướt, tóc ướt, một mình nàng do kết quả của một nghi thức tắm rửa liên tục bằng những nghi thức gây rủi ro gây điềm xấu cho những đứa trẻ chết v.v… (mà nàng đã thực hiện). Cận sự nữ động tâm, tràn đầy sửng sốt vừa khi nghe thấy điều đó, liền từ bỏ đối tượng mình yêu mến[8] nói rằng, “chắc chắn không phải thế, bạch Ðức Thế Tôn” và rồi, nói cho vị Ðạo sư biết rằng tâm của nàng đã quay lại với sự hối hận đó, nàng nói rằng: “bạch Ðức Thế Tôn, biết bao nhiêu con cái cháu chắt[9] như vậy quá đủ đối với con rồi thưa Ngài.” Thế rồi  Ðức Phật trong khi diễn giải Phật Pháp cho nàng, tức là “điều chúng ta coi là đau khổ cũng có thể qui cho một đối tượng chúng ta coi như là thân thương nhất; có rất nhiều nguồn tạo đau khổ giống như bấy nhiêu đối tượng thân thương của ta vậy. Chính vì thế người nào ước muốn hạnh phúc sung sướng, người nào thấy đau khổ đáng ghê tởm phải biết tách tâm ra khỏi toàn bộ đối tượng thân thương đối với chúng ta.” Ngài nói thêm “những người nào có tới hàng trăm đối tượng thân thương, Visākhā thì cũng có tới hàng trăm nguồn tạo ra đau khổ cho ta vậy” v.v…Về điểm này.

Một trăm đối tượng thân thương (sataṃ piyāni): một trăm đối tượng có khả năng được coi là đối tượng thân thương với chúng ta. Một số người cũng giải thích sataṃ [10] piyaṃ – ấy vậy về vấn đề này, vì việc liệt kê, theo chừng mực từ một đến mười thì có ưu tiên hơn theo thứ tự được liệt kê[11] sau đó. Chính vì thế Kinh pāli truyền lại bằng đoạn yesaṃ dasa piyāni dasa tesaṃ dukkhāni v.v…; điều này không chính xác[12]. Hơn thế nữa, vì cách liệt kê, theo chừng mực từ hai mươi đến một trăm, vẫn được coi là có ưu tiên hơn điều được liệt kê sau đó, chính vì thế theo Kinh pāli, “gắn kết với cùng một ưu tiên đó (đối với cách liệt kê) theo đó những gì được liệt kê, cũng được truyền lại theo cách yesaṃ kho Visākhe sataṃ piyāni sataṃ tesaṃ dukkhāni v.v…Hơn thế nữa, cách giải thích toàn bộ những điều đó lại chính là dukkhassa; vì theo cách giải thích này thì  giáo lý của Ðức Phật đồng nhất với một hương vị duy nhất và một ý định duy nhất, chính vì thế ta nên hiểu Kinh pāli chỉ theo cách đã nói đến ở trên mà thôi.

Thẩm định lại vấn đề này (etam atthaṃ viditvā): biết rõ toàn bộ những cách theo vấn đề này, tức là đau khổ thân và tâm, như nỗi buồn khổ, than vãn v.v…; được qui cho một đối tượng thân thương với chúng ta, (điều này chỉ tồn tại khi có một đối tượng được ta coi là thân thương – không tồn tại khi chẳng có loại đối tượng nào như vậy. Ðiều này đã khiến nẩy sanh tập  Phật Tự Thuyết này nhằm làm sáng tỏ toàn bộ vấn đề này.

Ðây chính là ý nghĩa[13] vấn đề này:  Bất kỳ mối (i) sầu khổ nào, có trạng thái là sự dầy vò tâm[14] đối với người ngu xuẩn, một khi người đó bị héo mòn tâm vừa khi phải tiếp xúc với những (năm) mất mát, suy sụp gồm mất những người họ hàng thân thiết, mất của cải, mất mát do bệnh hoạn, mất mát giới đức và mất tri kiến[15] (và) liên quan đến bất kỳ mất mát nào, ta có thể phân loại thành (mất mát) nhẹ nhàng và (mất mát) trung bình v.v… [429] hay (ii) bất kỳ than vãn nào, có nét đặc trưng nơi hành vi ấp úng thành lời được khởi sanh ra những lời ấp úng trước những nỗi sầu khổ[16] (đối với cùng một người ngu xuẩn đó) ngay khi ta phải tiếp xúc với những mất mát đó. Hay (iii) những đau khổ lại có trạng thái là dồn ép thể xác khiến người đó phải ray rứt do những đối tượng không ước muốn hiển nhiên tác động đến, hay[17] (iv) cũng bị ray rứt giống như vậy do chán nản và thất vọng v.v…, liên quan đến việc gộp chung cả những đặc tính đó, bằng cách dùng từ va (hay) mang một ý nghĩa khác, về những vấn đề đó[18] với ý nghĩa ta đã khẳng định ở trên[19], và bằng cách phân loại thiên hình vạn trạng, thuộc nhiều loại khác nhau, đã hiển hiện, và ta đã khám phá ra trong cõi dục giới này, là điều đáng tin cậy - toàn bộ các từ này (i-iv) đã khởi xuất, xuất hiện, đều tuỳ thuộc vào, lại dựa vào, do bởi, bằng cách biến thành một nhân duyên, điều gì đó rất thân thương với chúng ta, một vài chúng sanh, hay một số hành (formation)[20] lại thuộc loại những gì tỏ ra rất thân thương với ta. Nhưng một khi chẳng còn gì thân thương với ta, (khi chẳng còn đối tượng nào như ta đã đề cập đến ở trên, ta cho là thân thương đối với chúng ta, một khi tham lam và ái dục, khiến ta rơi vào trạng thái trong đó những gì là thân thương đối với ta, đã bị loại bỏ, thì toàn bộ những gì nói trên đều không tồn tại[21] ở bất kỳ thời điểm nào. Về vấn đề này người ta nói rằng: “sầu khổ khởi sanh từ những gì là thân thương đối với chúng ta…sầu khổ khởi sanh từ tình yêu mà ra.” (Dhp 212tt[22]) v.v…Cũng như vậy, “những tranh cãi, bất đồng, than vãn và sầu khổ, kèm theo với tính vị kỷ[23], đều xuất phát từ những gì ta cho là thân thương với chính mình.[24]” (Sn 863) v.v…và về vấn đề này, ta cho là đoạn paridevitā vā dukkhā vā là hiểu sai về giới tính; hay nói cách khác ta nên hiểu (đoạn văn) này là cách đọc lướt các tiếp ngữ, chính xác ta nên hiểu[25] đoạn văn trên là paridevitāni vā dukkhāni vā. Chính vì thế đây chính là hạnh phúc sung sướng, giải thoát khỏi mọi sầu khổ (tasmā hi te sukhino vītasokā): vì đối với những người sầu khổ này v.v…không bắt nguồn từ những gì thân thương đối với chúng ta, chính vì thế người ta cho là những điều đó đem lại hạnh phúc sung sướng cho ta và giải thoát ta khỏi mọi sầu khổ[26] vậy. Nhưng những người này là ai vậy? Là những người nào chẳng còn điều gì được cho là thân thương đối với chính mình ở bất kỳ nơi nào trên thế gian này (yesaṃ piyaṃ ’atthi kuhiñci loke): những vị thánh nhân đó, trước một thực tế là họ đã hoàn toàn được giải thoát khỏi ái dục, thì họ chẳng có bất kỳ điều gì là thân thương đối với họ nữa, chẳng phải trải qua trạng thái  nào trong đó đầy rẫy những gì là thân thương đối với chính mình nữa – bất kỳ đâu[27] nơi cõi chúng sanh[28] này hay nơi cõi ngũ uẩn này – chẳng còn điều gì là thân thương, chẳng có trạng thái nào trong đó tồn tại những gì là thân thương, chẳng còn tài sản thân thương nào nữa, chẳng còn pháp nào xuất hiện những điều thân thương đối với chúng ta, cho dù điều đó có là con cái ta, hay anh chị em ta hoặc giả ngay cả vợ ta nữa (nơi cõi chúng sanh này) – (và pháp đối với người nào) chẳng còn điều gì thân thương, chẳng còn của cải gì là thân thương, chẳng còn trạng thái nào trong đó tồn tại những gì là thân thương bằng cách cho là “Ðiều này là của ta, chính nhờ điều này ta sẽ đạt được, sẽ chiếm đoạt được, ta gọi đây là hạnh phúc và sung sướng đích thực.”nơi cõi ngũ uẩn. Chính vì thế, người nào ước ao thoát khỏi sầu khổ, ước ao những gì vô tỳ vết, chẳng nên tạo ra những gì là thân thương cho chính mình ở bất kỳ nơi nào trên thế gian này (tasmā asokaṃ virajaṃ patthayāno piyaṃ na kayirātha kuhiñci loke):  và vì ta chỉ cho là hạnh phúc, là thoát khỏi mọi nỗi sầu khổ, chẳng phải rơi vào hiện trạng liên quan đến cùng một thực tế[29] là họ đã thoát khỏi sầu khổ, không rơi vào hiện trạng[30] trong đó đầy rẫy những điều kiện khách quan gồm những gì ta cho là rất thân thương với ta, chính vì thế người nào ước ao những gì có liên quan đến chính mình, do không còn những sầu khổ ta đã nói đến ở trên, là thoát khỏi sầu khổ, tức là pháp thoát mọi sầu khổ, ước ao những điều, thông qua việc mọi cấu uế dục lạc v.v…đã biến mất, tức là vô tỳ vết, ước ao có được pháp vô tỳ vết đó, ước ao đạt đến bậc A-la-hán, hay nói cách khác là chứng đắc níp-bàn, lại mang tên là “những gì giúp ta thoát khỏi sầu khổ, những gì vô tỳ vết” do chúng là nhân duyên giúp ta thoát khỏi sầu khổ và cấu uế tham dục v.v…[31] - người nào tràn đầy ước vọng[32] (cùng điều đó) bằng cách ước muốn pháp thiện bao gồm một ước muốn hành động (tác dục)[33] - [430] thì lại chẳng nên tạo ra, chẳng nên làm khởi sanh, những gì tỏ ra thân thương với chính mình, trong bất kỳ trạng thái nào trong đó xuất hiện những điều thân thương với ta, những gì ta cho là thân thương, ở bất kỳ nơi nào (kuhiñci = katthaci, là các từ đồng nghĩa) trên thế gian này, trong đó bất kỳ pháp nào, như cảnh sắc v.v…có liên quan trong đó bất kỳ pháp nào liên kết với  chỉ tịnh hay thiền minh sát[34]. Về vấn đề này người ta nói rằng, “ta phải từ bỏ ngay cả những chánh pháp (right dhammas), huống hồ gì những pháp bất thiện.” (M. i 135).

Việc diễn giải Kinh Phật thứ tám kết thúc tại đây.