2. SANH MỆNH NGẮN NGỦI.

[276] Trong Kinh Phật thứ nhì: Quả thật Ðức Phật chính là phép màu (acchariyaṃ bhante): Như trong Kinh Phật Meghiya[1], ta nên hiểu (Ðức Phật) giống như một phép lạ (theo nghĩa) trách cứ. Trong phạm vi (Ôi Ðức Phật, mẹ ngài) lại có định mệnh ngắn ngủi (yāva[2] appāyukā): Ôi Ðức Phật sao mẹ ngài lại có định mệnh ngắn ngủi đến như vậy. Khi (một vị Bồ Tát) đã đản sanh được bảy ngày”(sattāhajāte): “là người đã sanh ra được bảy ngày” (sattāhajāto) là “người đã sanh ra sau một khoảng thời gian là bảy ngày” (sattāhaṃ[3]jāto): “Sau khi hạ sanh được bảy ngày, ý nghĩa ở đây là ngày thứ bảy kể từ ngày sanh. Mẹ ngài đã tái sanh thân hình nơi Cõi Trời Ðâu Xuất (Tusitaṃ kayaṃ upapajji): xuất hiện, bằng tái sanh, nơi cõi Chư thiên[4] tại cõi trời đâu xuất. Người ta kể lại rằng một ngày kia có một vị Trưởng lão đang ngồi thiền ngay tại nơi hành thiền ban ngày sau bữa trưa. Sau khi đã cảm nghiệm niềm vui to lớn và trạng thái phỉ lạc trong suy tư: “Ôi, được chiêm ngưỡng thân hình tuyệt vời của Chư Phật là điều tốt đẹp biết bao, là điều tạo cảm hứng tôn kính cho toàn bộ những ai chiêm ngưỡng ngài, thật say đắm quyến rũ là thế ’ Sau khi đã định tâm vào ánh hào quang nơi thân xác Ðức Phật, thân xác đó được đầy đủ với[5] ba mươi hai tướng chính và (tám mươi) tướng phụ[6] khác nữa, thân xác đó đã đạt vẻ mỹ miều và tạo ra pháp không gì sánh nổi, liên quan[7] đến việc chiêm ngưỡng ngắm nhìn, có người đã suy nghĩ rằng: “Ðối với một người mẹ đã hạ sanh ra ngay cả một đứa con dị dạng cũng vô cùng duyên dáng, cũng như đứa con có thân hình nguyên vẹn[8]. Hơn thế nữa [nếu đúng như nguyên văn[9]] người mẹ của Ðức Phật, là hoàng hậu Mahāmāyā vẫn còn tiếp tục sống, thì quả thật tôi tự hỏi, đây phải là một niềm vui và một trạng thái phỉ lạc to lớn đến nguời nào sẽ nổi lên[10] khi bà chứng kiến thân xác của  Ðức Phật con bà. Quả thật một mất mát to lớn với người dì của tôi, hoàng hậu[11] Mahāmāyā, người mà đã phải kết thúc sanh mệnh trên thế gian này ngay sau khi đã hạ sanh Bồ tát được bảy ngày,” Hơn thế nữa, sau khi suy nghĩ như vậy, vị Trưởng lão đó đã đi đến gặp Ðức Phật và thông báo cho ngài về những suy nghĩ đó[12] mà rằng, “Ôi  Ðức Phật, quả thật đây là một phép lạ” v.v…ra vẻ trách móc về việc mẹ ngài đã phải kết thúc thời gian quá sớm.

Tuy nhiên, một số người lại cho rằng chính với cách ám chỉ sau đây mà trưởng lão đã lên tiếng trước sự hiện diện của  Ðức Phật, “Ôi  Ðức Phật, quả thật đây phải là một phép lạ” v.v…tức là “cho dù ngay cả Mahāpajāpati Gotamī đã phải trải qua biết bao đau khổ lớn lao[13] để cầu khẩn Ðức Phật cho phép nàng được xuất gia, nhưng đã bị từ chối; ấy vậy mà khi ta đã khôn khéo cầu xin ngài, Ðức Phật đã nhận lời cho phép nàng[14] được xuất gia và cho nàng thọ cụ túc giới bằng cách chấp nhận thực hiện bát trọng pháp[15] Nàng là người đã được phép xuất gia và thọ cụ túc giới sau khi nhận giới luật, nàng đã làm khởi sanh Tăng đoàn thứ hai[16] cho Ðức Phật và cũng trở thành nhân duyên Tăng đoàn thứ tư được thiết lập. Ấy vậy mà người sanh thành ra Ðức Phật, tức hoàng hậu Mahāmāyā cũng tiếp tục sống giống như những người này -  vì cả hai người đều là nữ sát đế lỵ ksatriyan[17] họ đã cùng nhau được hưởng phước[18] nhờ vào giáo lý này, trong khi đó xuất phát từ lòng tôn kính mẹ mình,  rất có thể  Ðức Phật cũng để cho mẹ mình được xuất gia và thọ cụ túc giới nơi giáo lý này giống như các nữ giới khác; ngược lại, do một thực tế là mẹ ngài[19] đã có một thọ mệnh quá ngắn ngủi, việc chu tất thọ mệnh ngắn ngủi như vậy quả đã gây biết bao phiền hà”cho mẹ ngài.[20]” Nhưng đây lại là điều bất  hợp lý. Vì  đang khi Ðức Phật cho phép nữ giới xuất gia theo giáo lý của Ngài, cho dù có là mẹ Ngài hay bất kỳ người nào thuộc phái nữ, [277] được phép xử lý [vấn đề] hoàn toàn nghiêm trọng, không nhẹ nhàng, xuất phát từ một ước muốn là để cho giáo lý này được tồn tại lâu dài.[21]

Tuy nhiên, một số người khác lại cho rằng sau khi đã tập trung chú ý vào những ân đức vô biên và không gì sánh nổi của Ðức Phật không thể chia sẻ được cho bất kỳ người nào khác, như thập lực và bốn vô sở úy v.v…vị trưởng lão đã thốt lên lời tuyên bố sau đây, “Ôi Ðức Phật, đây quả thật là một phép lạ vậy”v.v…đang khi bạch cho Ðức Phật biết làm sao lại xảy ra một việc đột ngột đầy kinh ngạc[22] với vị trưởng lão, khi tâm ngài được trần ngập với phép lạ nơi (bản chất thực chất) chưa từng thấy,[23] không thể thích hợp[24] đối với mẹ ngài, là người đã cưu mang ngài trong lòng đúng mười tháng, là vị đạo sư, là thủ lãnh thế gian này. Tuy nhiên là người có đầy uy lực, lại có thể trở thành đầy tớ [25]cho bất kỳ ai khác. Vì lý do gì vậy? Vì đây chính là điều thích hợp với các ân đức của Ðức Phật, có nghĩa là, người hạ sanh Ðức Phật phải kết thúc thọ mệnh của mình khi Ðức Phật chỉ mới sanh ra được có bảy ngày. Và đang khi kết thúc sanh mạng thế gian này, mẹ ngài  được tái sanh nơi cõi trời đâu xuất.

Hơn thế nữa có một điều luật nói rằng bà mẹ các vị bồ tát[26] phải kết thúc sanh mệnh sau khi các vị đã hạ sanh vị bồ tát đó được bảy ngày và điều phải được ứng nghiệm. Chính vì thế[27] Ðạo sư nói rằng, “Hỡi Ānanda, điều đó đã được đáp ứng một cách hoàn hảo, để giải thích điều luật đó. Hơn thế nữa, chính vì toàn bộ các vị Bồ Tát khác xuất hiện trên thế gian này, sau khi đã chu tất được các pháp Ba la mật nơi cõi trời đâu xuất, vẫn phải lưu lại đó nguyên cả một sanh mệnh và rồi, khi được các Chư thiên yêu cầu sau khi họ đã qui tụ lại ngay tại điểm tột đỉnh sanh mệnh đó, với ý định là tái tái sanh[28] nơi cõi chúng sanh để có thể chứng đắc giác ngộ[29], ngài tái sanh trước tiên sau khi đã xem xét kỹ lưỡng sanh mệnh của người sinh thành ra ngài, cũng như các ngài đã xem sét kỹ lưỡng thời gian, địa điểm, châu lục và dòng tộc, thế nên Ðức Phật đã cứu xét như vậy, khi ngài còn là một vị bồ tát theo cũng một cách như vậy nơi  thành phố cõi trời đâu xuất, được quyết định trước hết, khi ngài quán xét thế gian với năm lần đại quán[30], mức độ sanh mệnh của người mẹ tương lai của mình phải là người trong khoảng mười tháng bảy ngày thì kết thúc sanh mệnh đó. Và ngài tái tái sanh ngay vào lúc ngài biết được “đây là sát na thích hợp để ta tái sanh; giờ đây là sát na thích hợp để cho ta khởi sanh.” Hơn thế nữa, ta nên hiểu[31] đây cũng chính là qui luật được áp dụng với toàn bộ các vị bồ tát. Chính vì lý do đó Ðức Phật nói rằng, “Hỡi Trưởng Lão Ānanda, đối với các bà mẹ các vị Bồ Tát, sanh mệnh các ngài thật là ngắn ngủi” v.v… về điểm này[32]:

Kết thúc thời gian của mình (kālaṃ karonti[33]): kết thúc thời gian của mình chỉ đơn giản do hoàn toàn cạn kiệt hết sanh mệnh như đã nói đến ở trên, không phải là điều kiện để cho ngài được hạ sanh người con của mình. Còn đối với nơi các vị bồ tát cư trú trong lần xuất hiện [34]cuối cùng thì cũng tương tự như một điện thờ[35], không xứng được những người khác sử dụng[36] (cư trú) trước đó, trong khi đó (vì) mức độ sanh mệnh dành cho bà mẹ của vị Bồ Tát cũng chính là điều đối với bà mẹ của vị bồ tát không thể được hạ bệ và một người khác được thay thế vào địa vị hoàng hậu nhiếp chính đó. Chính vì thế các vị bồ tát đã kết thúc thời gian của mình vào chính sát na đó. Chính vì liên quan đến cùng vấn đề này, thế nên vị Ðại Bồ Tát đã thực hiện đến năm đại quán [37] . Nhưng trong đó (đối với giai đoạn sanh mệnh [278] liệu họ có kết thúc thời gian của họ chăng?  Vào giai đoạn chính giữa. Vì trong giai đoạn đầu tiên khát vọng và tham dục rất mãnh liệt nơi cá tánh[38] con người các chúng sanh, do điều đó mà các phụ nữ nơi họ phôi thai có thể hình thành vào các sát na như vậy. Ða phần không thể duy trì được phôi bào; trong khi đó nếu như họ cố gắng duy trì, phôi thai đó[39] sẽ trở thành một người rất giàu tình thương. Nhưng trong giai đoạn thứ ba ở giai đoạn giữa. Sau hai giai đoạn đầu  đã trôi qua, căn bản đã được thanh tịnh[40] những đứa trẻ xuất hiện vào giai đoạn mà các căn đã được tinh sạch chúng sẽ trở thành những con người rất khoẻ mạnh. Chính vì thế mà bà mẹ các vị bồ tát sau khi đã trải qua tính tuyệt hảo trong giai đoạn đầu tiên sẽ kết thúc sanh mạng của mình sau khi đã hạ sanh đứa bé ở vào giai đoạn thứ ba ở giai đoạn giữa.

Thẩm định vấn đề này (etam atthaṃ viditvā): thẩm định lại vấn đề này, cho dù văn cảnh có thể cho ta hiểu rằng sự hiện hữu các bà mẹ vị bồ tát hay toàn thể chúng sanh,  thì sanh mệnh (sẽ diệt) và đạt đến tột đỉnh. Chính điều này khiến Phật Tự Thuyết này khởi sanh  nhằm giải thích rõ , sau khi đã giải bày với lời giải thích về điểm này, (nhu cầu thiết phải cố gắng nơi nào có liên quan đến luyện tập vô tội, về điểm này[41]:

Bất kỳ người nào (ye keci) là một đại từ liên quan.[42] Ðã trở thành (bhūtā): tái sanh thành chúng sanh; sẽ trở thành (bhavissanti): sắp tái sanh trong thời gian sắp tới. Từ vā (hay là) có nghĩa là còn có một cách khác để lựa chọn. Từ api (bất kỳ điều gì) mang ý nghĩa một giới từ; bằng cách này ngài tính đến cả những người nào sắp xuất hiện nữa. Ở mức độ này, ngài đã bàn hết mọi khía cạnh cần đề cập đến không bỏ qua bất kỳ điều gì, nhờ đó kể cả những gì đã xảy ra v.v…toàn bộ chúng sanh đều nằm trong ba giai đoạn[43] thời gian. Hơn thế nữa[44]những người nào còn đang nằm trong bụng mẹ, kể từ khoảng thời gian khởi xuất khỏi nơi đó, ta gọi là “những người sắp khởi sanh” (bhūta), trong khoảng thời gian trước đó ta gọi là “những người sẽ khởi sanh” (bhavissanti) thấp sanh[45] và hóa sanh được gọi là tiếp theo sau[46] tâm tái sanh được gọi là “những người đã khởi xuất” (bhūta) (đã sanh), không phải “những ai sẽ tái sanh lại một lần nữa[47]” (bhavissanti). Hay nói cách khác, ta gọi tất cả những hạng người này, thông qua cách thức tái sanh của họ thuộc hiện tại, “những người nào đã tái sanh” (bhūta), (chính vì) thông qua việc họ tái sanh bằng cách tái sanh được nhắc liên tục trong tương lai, ta gọi họ “là những người sẽ tái sanh” (bhavissanti). Những người nào đã đoạn tận hết mọi phiền não trong mình được gọi là “những người đã trở thành” (Bhūta), vì đơn giản những người này chính là “những người đã trở thành” (bhūta), chớ không phải những người nào sẽ phải tái sanh trở lại -  - chính những người không thuộc hạng người này được gọi là “những người sẽ được tái sanh” (bhavissanti)  không thuộc diện vừa liệt kê ở trên được gọi là “những người sẽ tái sanh” (bhavissanti). Tất cả sẽ tiến tới phía trước sau khi đã từ bỏ được xác thân (sabe gamissanti pahāya dehaṃ): mọi chúng sanh, chấp nhận cách phân loại vừa đề cập đến ở trên[48] lại được phân loại thành vô số loại khác nhau bằng cách tái sanh riêng, sanh từ lòng mẹ, do sanh thú, thức trú và hữu tình cư v.v… sẽ tiến tới kiếp sau, sau khi đã từ bỏ, đã thải hồi được cá nhân và chính thân xác của họ; ngược lại các vị thánh hữu học (asekkhas)[49] (sẽ tiếp tục tiến tới) níp bàn. Liên quan đến vấn đề này, ngài chỉ rõ cho thấy, chẳng có ai thoát khỏi diệt[50]. Người nào có tài khéo, sau khi đã thẩm định sự mất mát đó là chung nhất cho tất cả (taṃ sabbajāniṃ kusalo viditvā): người nào có tài khéo, người nào phát sanh trí tuệ sau khi trí thấy rõ bằng cách niệm về tử, hay bằng cách tập trung chú ý đến đặc tính vô thường, cũng chính sự mất mát đó, tách biệt, tử là chung cho hết mọi chúng sanh. Hay nói cách khác toàn bộ những điều mất mát, tàn lụi, tử là điểm chung cho mọi chúng sanh.[51] Người nào kiên định, sẽ dẫn đến cuộc sống phạm hạnh (Brahmacariya) (ātāpiyo brahmacariyaṃ careyya): kiên định, liên quan đến có tinh tấn, được coi là nhuệ khí[52] khi thực hiện công việc nhập thiền minh sát. [279]  là người có chánh tinh tấn bắt đầu với tứ chánh cần. – ý nghĩa là phải tu luyện – cuộc sống phạm hạnh chính là thánh đạo, bằng những phương tiện thiện, vượt lên trên tử  không bỏ qua bất kỳ điều gì.

Việc chú giải Kinh Phật thứ hai đến đây là kết thúc.