9. Ở TRÊN VÀ QUÁ KHỨ

[354] Trong Kinh Phật thứ chín: vào ban đên, trong lu mờ và bóng tối (rattandhakāratimisāyaṃ): vào ban đêm, trong lu mờ,[1] và bóng tối mù mịt[2], vì ngay cả ban đêm có thể thiếu bóng tối, cụ thể vào những đêm trăng rằm, ánh trăng khiến cho ban đêm ngời sáng rực rỡ, ta cũng không thể nói bóng tối là “bóng đêm tối tăm.”[3] khi các Chư thiên biến những cản trở do mây mù mây tuyết v.v…[4] không gây cản trở, vì chỉ khi nào có bóng tối dầy đặc ta mới gọi là “cảnh tối tăm” nhưng đó lại vào những đêm đầu tháng chưa có trăng, trên nền trời đó các Chư thiên cũng[5] có thể che phủ bầu trời bằng những cơn mây dông, vì lý do đó có lời nói rằng[6] “vào ban đêm, trong bóng lu mờ, trong cảnh tối tăm (rattandhakāratimisāyaṃ): vào ban đêm, trong cảnh mờ ảo, trong cảnh tối tăm”. Ngoài trời (abbhokāse): trong một không gian (okāse) trong sân thiền viện chẳng có gì che chắn cả. Ðang lúc đó có những chiếc đèn dầu le lói (telappadīpesu jhāyamānesu): có nhiều chiếc đèn dầu (telapajjotesu) đang chiếu sáng. Ấy vậy ánh sáng của Ðức Phật tỏa sáng độ vài sải, ánh sáng đó tỏa ra ánh sáng Phật cứng cát, dầy đặc tràn ngập khắp nơi, như thường lệ một khoảng rộng độ vài sải, với ánh sáng Phật che lấp cả ánh sáng mặt trăng, mặt trời, vẫn rải khắp trong bóng tối lu mờ, và do toàn thân của ngài đều tỏa sáng, phát ra những hào quang sáu màu xanh vàng đỏ v.v… lại tỏa sáng khắp nơi, chính vì ánh sáng này thường tỏa ra như vậy, một vòng rộng khoảng tám mươi hatthas chung quanh ngài. Chẳng cần phải đốt đèn trong khoảng không gian Ðức Phật đang ngồi thiền và không gian đó đã trở thành một luồng sáng nhờ ánh sáng Phật phát ra. Quả thật – chẳng có bất kỳ nhu cầu nào như vậy, cho dù thực tế là vì có nhu cầu muốn thực hiện việc công đức, hàng ngày các cận sự nam đã đem đèn dầu đến dâng cúng, với mục đích tỏ lòng tôn kính Ðức Phật và tăng đoàn các vị Tỳ khưu sử dụng, thí dụ như trong kinh Sāmaññaphala, người ta kể lại rằng “những ngọn đèn dầu này được thắp sáng trong khuôn viên thiền viện[7] (D i 50). Hơn thế nữa còn có đoạn văn này “vào ban đêm, dưới ánh sáng lờ mờ, trong đêm tối dầy đặc” với mục đích nói đến bản chất thực đêm tối như thế nào, hơn là[8] muốn nói đến bất kỳ thứ ánh sáng mờ ảo nào trong không gian Ðức Phật đang ngồi thiền; vì vào thời điểm đó chỉ có một mục tiêu là thực hiện việc tôn kính Ðức Phật thế nên các cận sự nam đã đem dâng cúng đèn dầu, do vào ngày hôm đó có rất nhiều cận sự nam đang cư ngụ trong thành Sāvatthi, sau khi đã thực hiện tẩy uế thân  rất sớm, đã đi tới thiền viện và thọ trì trai giới,[9] sau đó họ thỉnh tăng đoàn các vị Tỳ khưu có Ðức Phật đứng đầu, vào thành phố và tại đó ngài đã có một buổi cúng dường rất lớn. Sau buổi bố thí đó và sau khi đã tháp tùng cùng Ðức Phật và tăng đoàn các vị Tỳ khưu trở lại thiền viện, họ quay trở về nhà, ai về nhà nấy và rồi chính họ cũng dùng bữa, sau đó, thay quần áo sạch sẽ (và choàng áo khoác ngoài), họ lại đi tới thiền viện mang theo hương nhang và vòng hoa …. trong tay đến tỏ lòng tôn kính Ðức Phật, và rồi trải qua những khoảnh khắc ban ngày, có một số đạo hữu ngồi vây quanh tỏ lòng tôn kính các vị Tỳ khưu là những người đã khai sáng tâm họ, mọt số khác lại tập trung hành niệm theo đúng phương pháp. Ðến một thời điểm đặc biệt vào buổi tối [355] họ đã lắng nghe Phật Pháp trước sự hiện diện của Ðức Phật và rồi, khi vị đạo sư còn ngồi thiền tại chỗ ngồi tốt nhất dành riêng cho một Ðức Phật đã được dọn sẵn ngoài trời gần với hương phòng kế bên sảnh đường[10] Phật Pháp, và thế rồi, sau khi đã đi đến gặp Ðức Phật, có tăng đoàn các vị Tỳ khưu vây quanh tỏ lòng tôn kính ngài, dân chúng đứng đàng sau, họ muốn lưu lại trong thiền viện hơn là quay trở về thành phố, không phải họ muốn thực hiện việc thanh tịnh trai giới[11] nhưng nhằm củng cố thêm việc tác ý theo đúng phương pháp.

Thế rồi họ thắp lên[12] vô số đèn dầu nhằm mục đích tỏ lòng tôn kính Ðức Phật và tăng đoàn các vị Tỳ khưu, họ đến gặp và chào vị đạo sư, cúi chào Ngũ thể đầu địa (Añjali) với tăng đoàn và rồi, ngồi đối diện các vị Tỳ khưu, họ bắt đầu cuộc đối thoại, nói rằng, “bạch Ðức Thế Tôn, những người có quan điểm khác nhau đã diễn giải[13] nhiều điều gắn bó với rất nhiều quan điểm được cần đến; và đang khi diễn giải như vậy thay vì chỉ duy trì một quan điểm duy nhất, giống như một người mất trí họ đã đưa ra rất nhiều quan điểm mới hơn cần bàn đến, và cho rằng, “chỉ có điều này mới là đúng đắn, mọi điều khác đều phù phiếm cả” (cho dù thực tế thấy rằng quan điểm (họ giải thích đó) lúc thì đề cập đến thường kiến, lúc khác lại bác bỏ[14], (rồi lại) một số trong bọn họ lại gắn kết với đoạn kiến v.v…đâu là sanh thú, đâu[15] là pháp tương lai đối với những gì họ gắn kết đó thưa ngài?”, và vào dịp đó, có rất nhiều con thiêu thân và côn trùng bay tứ tung đã rơi vào những ngọn đèn dầu đó. Chính vì lý do đó có lời nói rằng, “và vào dịp đó có rất nhiều con thiêu thân xuất hiện” v.v…Về điểm này:

Những con thiêu thân[16] (adhipātakā): những con bướm đêm và côn trùng – ta còn gọi là “salabha”[17] vì chính những côn trùng này được ám chỉ bằng từ “con thiêu thân” (adhipātakā), liên quan đến việc chúng xô đẩy chen lấn nhau (adhipātanato) trước ngọn lửa đèn dầu. Bay về phía ngọn lửa và quanh ngọn đèn dầu: āpātaparipātaṃ = āpātaṃ paripātaṃ (thay thế hai âm tiết ngắn thành một âm tiết dài) liên tục bay tới bay lui và bay vòng quanh, có nghĩa là vừa bay tới bay lui lại bay quanh[18] (ngọn đèn), có một số người giải thích āpāthe paripātaṃ [19] (bay quanh tâm điểm) có nghĩa là bay liên tục xung quanh tâm điểm, khi lấy ngọn đèn làm tâm điểm. Tuỵêt vọng (anayaṃ): xa xút, đau khổ. Bất hạnh (byasanaṃ): tàn lụi, vì ngài giải thích rõ bằng các từ trước đó, đau khổ ở đây tương đương với sự chết, bằng từ sau thì quả thực là sự chết đích thực. Mọt số côn rùng đã chết đang khi chúng bay quanh ngọn đèn, một số gặp phải đau khổ tương đương với cái chết.

Thẩm định lại vấn đề (etam atthaṃ viditvā): vừa hiểu ra được cuộc hội ngộ vô nghĩa[20] với nhiều điều bất hạnh[21], bằng cuộc đau khổ chính mình, về phía những con thiêu thân và côn trùng không biết được chính niềm hạnh phúc của chúng là gì, ngài đã khiến nổi lên Phật Tự Thuyết này nhằm giải thích làm rõ cuộc hội ngộ tuyệt vọng và bất hạnh chồng chất, bằng cách gắn kết với tà kiến, về phía những người nào liên đến tà kiến, giống như những con thiêu thân và côn trùng đó. Về điểm này:

Họ chạy lăng săng qua lại, nhưng không đạt đến bản chất (upātidhāvanti na sāram enti): [356] họ không đến được, không  đạt được bằng cách thấu triệt tứ chân đế, bản chất mà họ thừa nhận, cách phân loại giới, định, tuệ, và giải thoát v.v…[22] hơn là bản chất, cùng với những cách tiếp cận (saupāye[23]), vẫn còn y nguyên, cho dù có xuất hiện, thông qua ái dục[24] được giải thoát giống như đã tiếp cận được (upentā) chính bản chất đó, thực chất chạy tới (atidhāvanti) chạy lui, do  tưởng điên đảo nơi tà kiến, ý nghĩa[25] ở đây là họ gắn kết với ngũ thủ uẩn upādāna bằng cách gắn chặt với tà kiến cho rằng ngũ thủ uẩn là vĩnh cửu, là đáng yêu, là hạnh phúc và là bản ngã[26]. Họ lại tuyên bố một ràng buộc ngày càng mới (navaṃ navaṃ bandhanaṃ brūhayanti): và trong khi bám chặt vào ngũ thủ uẩn Upādāna) họ lại cổ xuý, tạo cho chúng phình ra, một ràng buộc ngày càng mới được coi là ái dục và tà kiến.[27] Một số lại quả quyết bằng những gì nhìn thấy, số khác dựa trên những gì nghe, tin tưởng rằng, “ chắc chắn sự vật phải như vậy)”, đã rơi rụng, giống như con thiêu thân rơi vào chiếc đèn vậy (patanti pajjotam ’ādhipātā [28] diṭṭhe sute iti ’eke niviṭṭhā): Do thực tế là họ đã bị ràng buộc bằng những trói buộc ái dục và tà kiến, một số sa môn bà la môn, quả quyết (niviṭṭhā) bằng những gì đã nhìn thấy, dựa trên những gì họ nhận ra bằng nhãn thức hay (dựa trên điều nghe được) chỉ bằng cách đó và duy chỉ bằng cách thông qua nhĩ thức đạt đến được chỉ thông qua những điều đồn thổi, họ lại tin rằng, “chắc chắn, sự vật phải là như vậy.” Gắn kết với (abhiniviṭṭhā), bằng cách gắn kết với tà kiến đó,  bằng thông qua những học thuyết như thường kiến v.v…- hay nói cách khác không tìm ra được lối thoát nhằm đem lại hạnh phúc chắc chắn cho chính mình. – Diệt, giống như con thiêu thân rơi vào ngọn đèn, rơi vào chính[29] đống than hồng được cho là tam giới rực cháy với mười một ngọn lửa dục lạc v.v…[30] ý nghĩa[31] ở đây là họ không có thể ngẩng cao đầu lên được.

Việc diễn giải Kinh Phật thứ chín kết thúc tại đây.