Chương Năm: SOṆA

1. (NGƯỜI) YÊU QÚI

[273] Kinh Phật đầu tiên trong chương này[1]: Có hoàng hậu Mallikā theo hầu (Mallīkāya deviyā saddhiṃ): Cùng đi chung với hoàng hậu tên là Mallikā. Họ đã lên sân thượng hoàng cung sang trọng nhất: uparipāsādavaragato = pāsādavarassa upari gato[2](thay thế hai âm tiết ngắn thành một âm tiết dài). Có điều gì yêu quí hơn là chính bản thân mình (’ añño attanā piyataro): có ai khác được coi là yêu dấu hơn bản thân mình. Hậu có ai chăng? (atthi nu kho te): nhà vua hỏi hoàng hậu “Cho ta biết[3] nào, có ai yêu quí hơn bản thân hoàng hậu chăng?” Tại sao nhà vua lại đặt câu hỏi như vậy? Vì Hoàng Hậu là con gái của một người bán hoa trong thành Sāvatthi là người rất nghèo. Một ngày kia khi hoàng hậu vừa ra đi sau khi nhận được một số bánh ngọt tại một cửa hàng bán bánh nghĩ rằng ta nên đi tới vườn hoa để ăn, từ phía đối diện, nàng đã nhìn thấy Ðức Phật trên đường đi khất thực đang đi lại gần, vây quanh Ngài có Tăng đoàn các vị Tỳ khưu, do lòng cảm mến nổi lên trong lòng, hoàng hậu đã bố thí chiếc bánh đó đến Ðức Ðạo sư gợi ý cho hoàng hậu biết ngài sẽ ngồi trên một vị trí thích hợp. Trưởng Lão Ānanda đã lấy y cà sa trải xuống đất (nhằm mục đích đó). Thế rồi Ðức Phật đã ngồi xuống đó ăn chiếc bánh do hoàng hậu bố thí, lau miệng và mĩm cười trên môi. Vị Trưởng lão[4] lên tiếng hỏi, “Không hiểu nguyên nhân nào đã khởi sanh từ hành vi bố thí đó chăng?” Ðức Phật đáp lại, “Hỡi Ānanda thân mến, ngày hôm nay[5] đây là người đầu tiên đã bố thí vật thực cho Như Lai, trước tối nay nàng sẽ trở thành hoàng hậu nhiếp chính của nhà vua Kosalan, rất dấu yêu và hấp dẫn.” Và cùng ngày hôm đó nhà vua đã thất trận và chạy trốn, sau khi đã tham chiến với người cháu tại thành phố Kāsigāma[6], đang lúc trở về thành phố, trên đường đi, nhà vua đã vào vườn hoa, nghĩ rằng một đạo quân tinh nhuệ sẽ chờ đón nhà vua tại đó. Vừa nhìn thấy nhà vua đang tiến lại, nàng đã (nhiệt tình) giúp đỡ[7] đức vua. Cảm thấy hài lòng về sự giúp đỡ của nàng, nhà vua đem nàng trình diện với cha nàng, và trao cho nàng rất nhiều quyền lực to lớn.[274] Và tiếp theo sau đó nhà vua đã đưa[8] nàng vào nội cung[9], và tấn phong nàng vào ngôi Hoàng Hậu Nhiếp Chính.

Rồi một ngày kia, nhà vua nghĩ rằng: “ Ta đã ban cho nàng quyền lực to lớn này. Ðiều gì sẽ xảy ra nếu ta hỏi nàng ‘Ðối với nàng ai là người yêu dấu nhất?” Nàng sẽ trả lời, ‘Thưa hoàng thượng vĩ đại, chính ngài là người yêu dấu nhất của hậu” và rồi đến lượt nàng sẽ hỏi trẫm. Rồi ta sẽ nói cho nàng, “Với trẫm cũng vậy, chỉ mình hậu là người yêu dấu nhất của trẫm.” Chính vì thế, đang khi nhà vua thực hiện những lời chào nghi thức (với nàng) với mục đích tạo ra niềm tin tưởng lẫn nhau, nhà vua đã hỏi nàng. Nhưng hoàng hậu, một người rất thông minh, lại là đồ đệ thân cận của Ðức Phật, một đồ đệ trung thành với Tăng đoàn,[10] nghĩ rằng đây không phải là câu hỏi được đặt ra đang lúc thị kiến[11] đối diện với một vị vua; và chỉ đề cập đến những gì phù hợp với điều thực tế đang diễn ra, nàng nói: “ Ðối với hậu, chẳng có ai yêu dấu hơn chính bản thân mình”. Hơn thế nữa, sau khi đã nói lời này, hậu đã hỏi nhà vua cùng một cách thức nhà vua đã hỏi nàng,[12] nói rằng, “Nhưng đối với hoàng thượng có người nào yêu dấu hơn bản thân hoàng thượng chăng?” Trước tiên vì muốn đặt vấn đề đó với nhà vua một cách khôn khéo về cách nàng trả lời cho nhà vua. Cả nhà vua không thể rút lại lời do thực chất là vấn đề được đề cập đến đã mang bản chất[13] thực tế của vấn đề, nhà vua đã trả lời giống như hoàng hậu đã trả lời, chính ngài cũng đã nói dựa theo đặc tính cá biệt của thực tế đó. Và sau khi đã trả lời (nhà vua)[14], do tự bản chất của ngài là không nhanh trí[15] thế nên nhà vua suy nghĩ như sau, “Là vua trẫm đang trị vì cả thiên hạ, sau khi đã bá chủ thiên hạ, trẫm lại phải nằm trong vòng xoay của chính thiên hạ đó với tư cách là người làm chủ[16] thiên hạ vậy. Ở mức độ liên quan đến trẫm, trẫm có quyền[17] không coi bất kỳ điều gì yêu dấu hơn bản thân trẫm, như những người bị ruồng bỏ, những người hạ cấp bẩm sanh, mà trẫm đã thiết lập cho một địa vị quan trọng, lại không coi trẫm là chúa tể của nàng, không phải là người yêu dấu nhất của nàng chăng? Nàng đã nói trước mặt trẫm mà rằng, “Bản thân của nàng là điều yêu dấu hơn ’ Quả thật nàng là người cứng rắn[18] biết bao” và sau khi không còn thu thúc nổi, nhà vua đã khiển trách nàng nói rằng, “Chắc hẳn đối với hậu thì Tam Bảo là quí trọng hơn trẫm chứ gì?” Hoàng hậu trả lời lại: “Ðúng là như vậy vì điều đó bảo đảm những lợi ích[19]cho chính hậu có được hạnh phúc thiên đàng và hạnh phúc giải thoát mà theo hậu điều đó đáng quí hơn ngay cả đó có là Tam Bảo, thưa hoàng thượng, chính vì thế, đối với hậu chỉ có bản thân là quí trọng hơn hết mà thôi.” Ðây là điều hoàng hậu muốn ám chỉ. “ Và toàn thể thế gian nầy đều coi người khác yêu quí hơn xuất phát từ tư lợi cho chính mình mà thôi - ngay cả khi mong muốn có một đứa con trai, họ cũng chỉ ước muốn có một thứ mà thôi, nghĩa là, “Con trai sẽ nuôi nấng ta khi tuổi già”, còn nếu có con gái họ nghĩ rằng, “Nó sẽ giúp quảng bá thân tộc ta” là một người vợ nghĩ rằng, “Nàng sẽ chăm sóc đến ta rửa chân tay cho ’ còn đối với các họ hàng thân thuộc khác, bạn bè và đồng hương[20] cũng vậy, với nhiều nhiệm vụ đa dạng họ sẽ phải chu toàn. Chính vì thế, đang khi chỉ nhận thức được mối lợi cho chính mình [275]thế nên thiên hạ đã coi người khác là yêu quí hơn vậy”

Thế rồi nhà vua suy nghĩ: “Bản thân Mallikā là người tài khéo, khôn ngoan và bí hiểm, nói rằng, “Ðối với hậu chỉ có bản thân là yêu quí hơn mà thôi ’ Ðối với trẫm điều này hình như cũng như vậy thôi. Chỉ có bản thân là đáng yêu quí hơn mà thôi. “Thôi được rồi, tốt hơn ta sẽ trình bày cho Ðức Phật về vấn đề này và ta sẽ chấp nhận[21] bất kỳ cách thức nào ngài giải thích.” Hơn thế nữa, sau khi nghĩ như vậy, nhà vua đã đi đến gặp Ðức Phật và đang khi tiến lại gần Ngài, nhà vua đã bạch vấn đề đó cho Ðức Phật nghe. Vì lý do đó có lời nói rằng, “thế rồi, nhà vua[22] Kosalan Pasenadi… (chẳng có bất kỳ người nào khác yêu dấu hơn với trẫm bằng chính bản thân trẫm vậy.”

Thẩm định vấn đề này (etam atthaṃ viditvā): thông hiểu toàn bộ vấn đề nhà vua đề cập đến. Tức là “Ðối với toàn thể chúng sanh trên thế gian này, chỉ có chính bản thân của họ là yêu quí hơn hết mà thôi” đã làm nổi lên Phật Tự Thuyết này nhằm làm rõ vấn đề đó, về điểm này:

Sau khi đã khảo sát tỉ mỉ khắp tứ phương thiên hạ bằng chính lý trí của mình (sabbā disā anuparigamma cetasā): sau khi đã lấy tâm trí mà theo dõi khắp tứ phương thiên hạ không bỏ qua bất kỳ điều gì và tìm cho ra. Ðơn giản là chúng ta không thể có được bất kỳ điều gì đáng quí hơn bản thân ở bất kỳ nơi nào. (n’ ’ ajjhagā piyataram attanā kvaci) bất kỳ người nào, cho dù có cố gắng đến mấy cũng không tìm ra được bất kỳ điều gì đáng quí hơn là bản thân,[23] họ chẳng bao giờ chiếm được cũng như chiêm ngắm được những điều như vậy ở bất kỳ nơi nào khắp tứ phương thiên hạ trên cõi đời này. Chính vì thế bản thân là điều đáng quí hơn hết mọi sự khác (evam piyo puthu attā paresaṃ): chính vì thế chỉ có bản thân mà thôi[24] là đáng quí nhất không dính dáng gì, tách biệt hẳn với người này người kia, do ta chẳng khám phá ra bất kỳ người nào hay vật gì đáng quí hơn là bản thân cả. Chính vì thế ta ước ao bản thân sẽ không gây hại lẫn nhau. (tasmā na hiṃse param attakāmo): vì mỗi chúng sanh đều coi bản thân của mình là đáng yêu đáng quí như vậy, đó chính là ước muốn hạnh phúc của chúng ta khi có được bản thân như vậy, người nào đã đẩy lùi được đau khổ. Vì thế người nào ước muốn bản thân mình, đang khi muốn có hạnh phúc sung sướng cho bản thân đó. Chẳng nên gây hại, chẳng nên sát sanh[25] chẳng nên lấy tay mà phản kháng lại, cũng chẳng nên đá hay lấy gậy gộc v.v…[26]mà gây hại người khác. Kể từ nay trở đi ta chẳng nên ra tay ngay cả đó chỉ là con kiến hay những côn trùng[27] nhỏ bé. Vì khi chính bản thân ta gây đau khổ cho người khác[28] chỉ sau một khoảng thời gian thôi, đau khổ đó lại quay trở lại với chính bản thân của ta vậy, giống như đau khổ đó đã xuất phát từ chính bản thân chúng ta vậy. Ðây chính là luật nghiệp chướng vậy.[29]

Việc diễn giải kinh phật thứ nhất kết thúc tại đây.

-ooOoo-

[1]. Về những gì diễn ra tiếp theo sau đó, xin đọc Chú giải SA i 140tt.

[2]. Ce Be Se giải thích cũng giống như vậy còn bản văn ghi là uparigato.

[3]. Kim.

[4] . Chính do mĩm cười của Ðức Phật đã khiến nẩy sanh câu hỏi của vị trưởng lão – xin đọc J iii 405.

[5]. Ce Be Se S giải thích là ’ esā còn bản văn ghi là ’ esā.

[6]. Cha của Pasenadi là Mahākosala đã ban cho Bimbisāra ngôi làng đó khi Bimbisāra cưới con gái của ông ta làm vợ. Sau đó Pasenadi đã chiếm lại được ngôi làng này khi Ajātasattu thừa kế Bimbisāra lên ngôi vua. Nhưng sau đó ngai vàng lại rơi vào tay Ajātasattu trở lại khi ông ta cưới chính con gái của Pasenadi tên là Vajirā (DPPN i 593) theo tập J iii 406). Chính trong cuộc chiến với Ajātasattu mà Pasenadi đã phải bỏ trốn.

[7]. Vattam akāsi; hay là phục vụ ngài, thực hiện nhiệm vụ của nàng, v.v…; hay có lẽ cũng có nghĩa là “dự định”. Vì trong tập J iii 406. nàng cho phép ngài ngủ gối đầu lên đùi nàng một lúc. Sau khi ngài đã hỏi nàng có muốn ngài cưới nàng làm vợ hay không (J iii 406). Nàng phải chứng tỏ được rằng nàng không luôn trung thành với ngài, nếu như trích đọan này lại dính líu đến tình tiết có con chó trong phòng tắm hay bất kỳ điều gì đi ngang qua, do kết quả của việc đó nàng đã phải tái sanh tới bảy ngày trong hoả ngục, ngay sau khi nàng từ trần, trong khoảng thời gian đó Ðức Phật phải ngừng lại cho đến khi ngài có thể thực sự tuyên bố cho Pasenadi biết là nàng đã được tái sanh lên thiên đàng (Dhp-a iii 119tt). Woodward (VofU 56 n 2) dựa trên cơ sở tập Tăng Chi Bộ Kinh (A) ii 202tt, lại cho người ta hoàn toàn tưởng tượng về nàng như vậy; ngược lại tập J iii 405 khẳng định rằng nàng là một phụ nữ có sắc đẹp tuyệt trần (uttamarūpadharā). Còn AA không đá động gì cả.

[8]. Ce Be giải thích là paṭiharāpetvā còn bản văn Se SA lại ghi là atiharāpetvā. Theo tập chú giải JA iii 406, nhà vua đã cho nàng ngồi trên lưng ngựa của ngài và rồi vào thành. vây quanh là đoàn quân vừa mới được ngài tuyển mộ. Từ đó ngài đưa nàng về chính gia đình của nàng, rồi lại ra lệnh một chiếc xe đến bắt nàng lại vào cùng buổi chiều ngày hôm đó. Sau đó nàng đã được tấn phong làm hoàng hậu nhiếp chính.

[9]. Antepuraṃ; từ này được định nghĩa trong chú giải Phật Tự Thuyết Kệ 162 ở trên.

[10]. Ce bỏ qua từ saṅghupaṭṭhāyikā; SA lại chèn thêm từ dhammupaṭṭhāyikā.

[11]. Chú giải Be SA giải thích là Ulloketvā còn bản văn Ce Se ghi là oloketvā.

[12]. Chú giải Ce Be Se giải thích là raññā sayaṃ còn bản văn ghi là rañño sā.

[13]. Sarasalakkhaṇena; một cách nói đặc biệt, về tập chú giải Asl 71. một cách thông thường hơn, hình như ý muốn nói là “đơn giản cái mai chỉ là cái mai mà thôi”. Thay vào đó SA giải thích là sarasena (được trích trong KS i 101 n 2. có nghĩa là “đi tới nguồn gốc mọi vấn đề”)

[14]. Ở đây bản văn có thêm vào Rājā; chú giải Ce Be Se lại bỏ qua.

[15]. Chú giải Ce Be Se giải thích là mandadhātukatāya; còn bản văn ghi muddhādhātukatāya, về điểm này SA lại quay trở lại với từ gāthās. Nhà vua được mô tả trong (Dhp-a iii 119tt) còn là người đần độn hay khờ dại hơn nhiều, trong trích đoạn liên quan đến con chó và nhà tắm.

[16]. Hàng hóa; chú giải D i 134; S i 101 v.v…Tuy nhiên trích đoạn này lại khác với những gì diễn ra rất dài sau cuộc bại trận của nhà vua trước Ajātasattu.

[17]. Ce Be Se giải thích là yuttaṃ còn bản văn ghi là vuttaṃ.

[18]. Giải thích là vadati. chú giải Ce Be Se giải thích là yāva kakkhaḷā còn bản văn ghi là vadati yeva. Kakkhalā.

[19]. Chú giải Ce Se giải thích là hitāyantī còn bản văn ghi là hitāyan ti. Chú giải Be giải thích là patthayantī. Childers hay PED không thấy liệt kê từ hitāyati. Nhưng chú giải SED có mục từ hitāya.

[20]. Chú giải Phật Tự Thuyết Kệ 123 ở trên

[21]. Chú giải Ce Be Se giải thích là dhāressāmi còn bản văn ghi là byākarissāmi.

[22]. Ce Be Se và Ud giải thích là rājā; còn bản văn lại bỏ qua.

[23]. Be giải thích là attanā còn bản văn Ce Se ghi là attano.

[24]. Chú giải Be giải thích là ’va; còn bản văn Ce Se lại bỏ qua.

[25]. Ce Be Se giải thích haneyya, còn bản văn ghi là hīḷeyya, tỏ vẻ thù địch với.

[26]. Chú giải Ud-a 111 ở trên.

[27]. Kunthakipillikaṃ; chú giải Sn 602 (được giải thích là “kiến hay mối” trong GD ii 70) và chú giải Tiểu tụng (Khp-a) 189 và MA iv 108 trong đó không thấy có ân đức được cho là nét đặc trưng nổi bật của vị thánh đệ tử. (ariyasāvaka)

[28]. Ce Be Se giải thích là parassa còn bản văn lại ghi là yassa.

[29]. Kammānaṃ dhammatā.